I, q. 18, a. 3
Czy życie jest właściwością Boga
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że życie nie jest właściwością Boga. Mówi się bowiem o rzeczach jakichś, że żyją, o ile same się poruszają, jak to powiedziano (w par. 1, 2). Lecz poruszać się nie jest właściwością Boga. Zatem też nie jest nią i żyć.
Zarzut drugi. Oprócz tego we wszystkich rzeczach, które żyją, należy przyjąć jakiś początek życia. Stąd powiedziano w II De Anima, że dusza jest przyczyną i początkiem żyjącego ciała. Lecz Bóg nie ma żadnego początku. Więc życie nie jest Jego właściwością.
Zarzut trzeci. Oprócz tego początkiem życia w rzeczach żyjących, które istnieją u nas, jest dusza roślinna, która jest tylko w rzeczach materialnych. Zatem życie nie jest właściwością rzeczy niematerialnych.
Lecz przeciwnym temu jest, co powiedziano w (Ps 84, 3): Serce moje i ciało rozweseliły się w Bogu żywym.
Odpowiadam, że życie w sposób najwłaściwszy jest właśnie w Bogu. Żeby to pokazać, należy rozważyć, że skoro mówi się o jakichś rzeczach, że żyją, o ile same ze siebie działają, a nie jakoby poruszane przez inne rzeczy, im to doskonalej jest właściwością czyjąś, tym doskonalej znajduje się w nim życie. W poruszających zaś i w poruszanych trzy rzeczy jedna po drugiej się znajdują. Po pierwsze bowiem cel porusza działającego; głównym zaś działającym jest to, co działa przez swą formę, a działa ono czasem przez jakieś narzędzie, które nie działa mocą swojej formy, lecz mocą głównego działającego, a właściwością narzędzia tego jest tylko wykonywanie działania. Znajdują się więc rzeczy, które poruszają się same nie ze względu na formę albo cel, który tkwi w nich z natury, lecz tylko ze względu na wykonywanie ruchu; lecz forma, przez którą działają i cel dla którego działają, jest im przez naturę określony. I tego rodzaju są rośliny, które według formy otrzymanej od natury poruszają się same, odnośnie do wzrostu i rozkładu. Inne zaś ponadto same się poruszają, nie tylko ze względu na wykonywanie ruchu, ale także ze względu na formę, która jest początkiem ruchu, której same przez się nabywają. I tego rodzaju są zwierzęta, u których początkiem ruchu jest forma nie od natury nadana, lecz przez zmysł przyjęta. Stąd im doskonalszy mają zmysł, tym doskonalej się same poruszają. Te bowiem, które posiadają tylko zmysł dotyku, jak ostrygi, poruszają się same tylko ruchem rozszerzania i ściągania, mało przewyższając ruch rośliny. A te zaś, które posiadają doskonałą władzę zmysłową, nie tylko do poznawania rzeczy połączonych z nimi i dotykających, ale także do poznawania rzeczy odległych, poruszają się same na odległość ruchem postępującym. Lecz chociaż tego rodzaju zwierzęta od zmysłu otrzymują formę, która jest początkiem ruchu, jednak same przez się nie ustanawiają sobie celu swego działania lub swego ruchu, lecz nadaje im go natura; jej instynktem poruszają się do jakiegoś działania za pomocą formy ujętej zmysłem. Stąd wyższymi są od takich zwierząt te, które same się poruszają nawet ze względu na cel, który sobie ustanawiają. To zaś dzieje się tylko przez rozum i umysł, którego własnością jest poznawanie proporcji celu i tego, co służy do celu i przyporządkowania jednego drugiemu. Stąd sposób życia tych, które mają rozum, jest doskonalszy, te bowiem doskonalej same się poruszają. Znakiem zaś tego jest to, że w jednym i tym samym człowieku zdolność umysłowa porusza władze zmysłowe; a władze zmysłowe swoim nakazem poruszają organa, które wykonują ruch. Tak bowiem i w sztukach widzimy, że sztuka, do której należy posługiwanie się okrętem, mianowicie sztuka kierowania, rozkazuje sztuce, która ustanawia formę okrętu; ta zaś rozkazuje owej, która ma tylko wykonanie, budując okręt. Lecz chociaż umysł nasz sam pobudza się do niektórych rzeczy, to jednak niektóre wyznacza mu natura, jak na przykład pierwsze zasady, względem których nie może się inaczej zachowywać, i cel ostateczny, którego nie może nie chcieć. Stąd chociaż co do niektórych rzeczy sam się porusza, jednak co do innych trzeba, aby go coś innego poruszało. To więc, czego naturą jest samo jego rozumienie, i któremu to, co z natury posiada, przez nic innego nie jest wyznaczone, to jest tym, co dosięga najwyższego stopnia życia. Takim zaś jest Bóg. Stąd w Bogu życie jest w najwyższym stopniu. Stąd Filozof w XII Metaph., wykazawszy, że Bóg jest rozumny, wnioskuje, że posiada życie najdoskonalsze i wieczne: ponieważ rozum Jego jest najdoskonalszy i ustawicznie w czynie.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Działanie jest dwojakie, jak to powiedziano w IX Metaph., jedno, które przechodzi na materię zewnętrzną, jak ogrzewać i krajać; drugie, które pozostaje w działającym, jak rozumienie, czucie i chcenie. Różnica zaś między nimi jest ta, że pierwsze działanie nie jest doskonałością działającego, który porusza, ale samego poruszanego, drugie zaś działanie jest doskonałością działającego. Stąd, ponieważ ruch jest czynem rzeczy będącej w ruchu, drugie działanie, o ile jest czynem działającego, nazywa się jego ruchem, z tego podobieństwa, że jak ruch jest czynem czegoś poruszanego, tak tego rodzaju czynność jest czynem działającego. Chociaż ruch jest czynem czegoś niedoskonałego, mianowicie istniejącego w możności; tego rodzaju zaś działanie jest czynem czegoś doskonałego, mianowicie istniejącego w czynie, jak to powiedziano III De Anima. Tym więc sposobem, którym rozumienie jest ruchem, mówi się, że to co samo siebie rozumie, porusza się. I tym sposobem także Platon twierdził, że Bóg siebie porusza; nie tym sposobem, którym ruch jest czynem czegoś niedoskonałego.
Odpowiedź na drugi zarzut. Jak Bóg jest samym Swym bytem i Swym rozumieniem, tak jest Swoim życiem. I z tego powodu tak żyje, że nie ma początku życia.
Odpowiedź na trzeci zarzut. Życie w owych najniższych bytach przyjmuje natura podlegająca zepsuciu, która potrzebuje i rodzenia dla zachowania gatunku i pożywienia dla zachowania osobnika. I z tego powodu w owych najniższych bytach nie znajduje się życia bez duszy roślinnej. Lecz tego nie znajdujemy w rzeczach nie podlegających zepsuciu.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.