I, q. 19, a. 9
Czy wola Boga odnosi się do rzeczy złych
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że wola Boga odnosi się do rzeczy złych. Bóg bowiem chce wszelkiego dobra, które się dzieje. Lecz dobrem jest, by działy się złe rzeczy. Mówi bowiem Augustyn w Enchirid. (Cap. CXVI): Chociaż te rzeczy, które są złe, o ile są złymi, nie są dobrymi, jednakże dobrem jest, by nie tylko były dobre rzeczy, lecz także, by były złe. Zatem Bóg chce złych rzeczy.
Zarzut drugi. Oprócz tego mówi Dionizy (IV c. De Div. Nom.): Zło przyczyni się do doskonałości wszystkiego (to znaczy wszechświata). Augustyn zaś mówi w Enchirid. (c. XCVI): Z wszystkich rzeczy składa się podziwu godna piękność wszechświata, w której także i to, co nazywa się złem, dobrze uporządkowane i w miejscu swym umieszczone, bardziej jeszcze zaleca dobre; by bardziej się podobały i bardziej były chwalebne, gdy się je przyrównuje do złych. Lecz Bóg chce wszystkiego tego, co należy do doskonałości piękności wszechświata; to bowiem jest tym, czego Bóg najbardziej chce w stworzeniach. Zatem Bóg chce rzeczy złych.
Zarzut trzeci. Oprócz tego to, by się złe rzeczy działy i nie działy, przeciwstawia się sobie jako sprzeczne. Lecz Bóg nie chce, by się zło nie stało; ponieważ, skoro niektóre złe rzeczy się dzieją, nie zawsze wola Boga by się spełniła. Zatem Bóg chce, by złe rzeczy się działy.
Lecz przeciwnym temu jest, co mówi Augustyn w księdze Octog. Trium Quaest. (qu. III): Za żadnego mądrego człowieka sprawą, człowiek nie staje się gorszym. Bóg zaś przewyższa każdego mądrego człowieka; tym mniej tedy z przyczyny Boga staje się ktoś gorszym. Gdy się zaś mówi, że za Jego sprawą, mówi się, że za Jego wolą. Zatem nie za wolą Boga staje się człowiek gorszym. Jasnym zaś jest, że każde zło czyni coś gorszym. Zatem Bóg nie chce złych rzeczy.
Odpowiadam, że skoro pojęcie dobra jest równoważne z pojęciem tego, co jest przedmiotem pożądania, jak to powiedziano powyżej (R. V, par. 1), zło zaś przeciwstawia się dobru, niemożliwym jest, by czegoś złego pożądało się jako takiego, czy to pożądaniem naturalnym, czy to zwierzęcym, czy umysłowym, którym jest wola. Lecz coś złego pożąda się przypadłościowo, o ile towarzyszy jakiemuś dobru. A to widocznym jest w każdym pożądaniu. Czynnik naturalny nie dąży bowiem do braku lub rozkładu, lecz do formy, z którą się łączy brak innej formy i do powstania jednego, z którym się łączy rozkład drugiego. Także i lew zabijając jelenia, dąży do pokarmu, z którym łączy się zabicie zwierzęcia. Podobnie cudzołożnik dąży do rozkoszy, z którą łączy się potworność winy. Zło zaś, które towarzyszy jakiemuś dobru, jest pozbawieniem innego dobra. Nigdy więc by się nie pożądało zła, ani nawet przypadłościowo, gdyby się nie pożądało bardziej dobra, które towarzyszy złu, niż dobra, którego się pozbawia przez zło. Żadnego zaś dobra Bóg nie chce bardziej niż własnej swej dobroci; chce jednak jakiegoś dobra bardziej niż drugiego jakiegoś dobra. Stąd zła winy, które pozbawia należytego stosunku do dobra bożego, Bóg nie chce w żaden sposób. Lecz zła braku naturalnego, lub zła kary pragnie, chcąc czegoś dobrego, któremu towarzyszy takie zło: jak na przykład chcąc sprawiedliwości, chce kary; a chcąc zachować porządek natury, chce, by niektóre rzeczy w naturalny sposób się psuły.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Niektórzy mówili, że chociaż Bóg nie chce rzeczy złych, jednak chce, by rzeczy złe były, lub działy się; ponieważ, choć złe rzeczy nie są dobrymi, dobrem jednak jest, by złe rzeczy były, lub działy się. A to mówili dlatego, że te rzeczy, które w sobie są złymi, skierowane są do czegoś dobrego: sądzili zaś, że to skierowanie jest wyrażone w tym, co się mówi, że złe rzeczy są, lub dzieją się. Lecz tego nie mówi się słusznie. Zło bowiem nie jest przyporządkowane do dobra samo przez się, lecz przypadłościowo. Jest bowiem poza zamiarem grzeszącego, by z tego wynikło coś dobrego; jak poza zamiarem tyranów było, by z ich prześladowań zajaśniała cierpliwość męczenników. I dlatego nie można powiedzieć, iż taki porządek do dobrego wyraża się przez to, co się mówi, że dobrem jest, iż istnieje, lub dzieje się zło; niczego bowiem się nie sądzi odnośnie do tego, co jest jego właściwością przypadłościową, lecz odnośnie do tego, co jest jego właściwością istotnościową.
Odpowiedź na drugi zarzut. Zło tylko przypadłościowo przyczynia się do doskonałości i piękności wszechświata, jak to powiedziano (w odp. na zarzut poprzedni). Stąd i Dionizy z tego, co mówi, że zło przyczynia się do doskonałości wszechświata, wyciąga wniosek, prowadzący niejako do niedorzeczności.
Odpowiedź na trzeci zarzut. Chociaż przeciwstawia się jako sprzeczne, że złe rzeczy się dzieją i złe rzeczy się nie dzieją, jednak chcieć, by złe rzeczy się działy, i chcieć, by złe rzeczy się nie działy, nie przeciwstawia się jako sprzeczne, skoro obydwa zdania są twierdzące. Bóg więc ani nie chce, by złe rzeczy się działy, ani też nie chce, by złe rzeczy się nie działy; lecz chce pozwolić, by złe rzeczy się działy. A to jest dobrem.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.