I, q. 22, a. 3
Czy opatrzność Boga bezpośrednio wszystkim się opiekuje
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że opatrzność Boga nie opiekuje się wszystkim bezpośrednio. Co bowiem należy do godności, trzeba przypisywać Bogu. Lecz należy do godności jakiegoś króla, że ma ministrów, za pomocą których opiekuje się poddanymi. Tym bardziej więc Bóg nie bezpośrednio wszystkim się opiekuje.
Zarzut drugi. Oprócz tego należy do opatrzności kierowanie rzeczy do celu. Celem zaś każdej rzeczy jest jej doskonałość i dobro. Zadaniem zaś każdej przyczyny jest doprowadzenie swego skutku do dobra. Każda więc przyczyna działająca, jest przyczyną skutku opatrzności. Jeśli więc Bóg wszystkim bezpośrednio się opiekuje, odpadają wszystkie drugorzędne przyczyny.
Zarzut trzeci. Oprócz tego Augustyn mówi w Enchir. c. XVIII, że lepiej jest o niektórych rzeczach nie wiedzieć niż wiedzieć, jak o rzeczach niskich, i to samo mówi Filozof w XII Metaph. Lecz należy Bogu przypisywać wszystko, co jest lepsze. Zatem Bóg nie opiekuje się bezpośrednio rzeczami niskimi i złymi.
Lecz przeciwnym temu jest, co powiedziano w (Hi 34, 13): Kogoż inszego przełożył nad ziemią? albo kogo postanowił nad światem, który stworzył? Objaśniając to mówi Grzegorz (Moral. XXIV, c. XX): Sam przez Siebie rządzi światem, który Sam przez Siebie stworzył.
Odpowiadam, że do opatrzności należą dwie rzeczy, mianowicie idea skierowania do celu rzeczy podlegających opatrzności i wykonanie tego skierowania, które nazywa się rządzeniem. Odnośnie więc do pierwszej z tych dwu rzeczy Bóg bezpośrednio wszystkim się opiekuje. W umyśle swoim bowiem ma idee wszystkich rzeczy, nawet najmniejszych; i jakiekolwiek przyczyny ustanowił na czele pewnych skutków, dał im moc wywoływania tych skutków. Stąd jest koniecznym, by miał w swoim umyśle uprzednio porządek tych skutków. Co się zaś tyczy drugiej rzeczy, istnieją pewne środki dla opatrzności bożej. Gdyż niższymi rzeczami rządzi za pomocą wyższych, nie z powodu niedoskonałości Swej mocy, lecz z powodu obfitości Swej dobroci, by udzielić godności przyczynowości także stworzeniom. I według tego upada zdanie Platona, które podaje Grzegorz Nicejski (Nemesius, de Homine l. VIII), przyjmującego trojaką opatrzność. Pierwsza z nich jest najwyższego Boga, który w pierwszym rzędzie i przede wszystkim opiekuje się rzeczami duchowymi i co z tego wynika całym światem, odnośnie do rodzajów, gatunków i przyczyn ogólnych. Druga zaś opatrzność jest ta, która opiekuje się poszczególnymi przedmiotami spośród tych, które rodzą się i niszczeją; i tę przypisuje bogom, którzy obchodzą nieba, to znaczy substancjom odłączonym, które poruszają ciała niebieskie po liniach kołowych. Trzecia zaś opatrzność odnosi się do rzeczy ludzkich; i tę przypisuje demonom, których platończycy uważali za pośrednich między nami a bogami, jak podaje Augustyn IX, de Civ. Dei, c. I. II.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Należy do godności króla, że ma ministrów, wykonawców swej opatrzności. Lecz z niedoskonałości jego pochodzi, że nie ma idei tych rzeczy, które oni mają wykonać. Każda bowiem wiedza działająca jest tym doskonalsza, im bardziej rozważa rzeczy poszczególne, które są przedmiotem czynu.
Odpowiedź na drugi zarzut. Przez to, że Bóg bezpośrednio opiekuje się wszystkimi rzeczami, nie wyklucza się przyczyn drugorzędnych, które są wykonawczyniami tego porządku, jak wynika z tego, co powiedziano powyżej (w corpus paragrafu).
Odpowiedź na trzeci zarzut. Dla nas lepiej jest nie znać złych rzeczy i niskich, o ile one przeszkadzają nam w rozważaniu rzeczy lepszych, ponieważ nie możemy równocześnie rozumieć rzeczy wielu; i o ile myślenie o złych rzeczach paczy wolę ku złemu. Lecz to się nie stosuje do Boga, który widzi wszystko równocześnie jednym wejrzeniem i którego wola nie może naginać się do złego.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.