Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

I, q. 29, a. 2

Czy osoba jest tym samym co hipostaza, subsystencja i istotność

Zarzut pierwszy. Wydaje się, że osoba jest tym samym co hipostaza, subsystencja i istotność. Mówi bowiem Boecjusz w księdze de Duab. Natur. c. III, że Grecy nazywali imieniem hipostazy poszczególną substancję natury rozumnej. Lecz u nas to także oznacza osobę. Zatem osoba jest zupełnie tym samym co hipostaza.

Zarzut drugi. Oprócz tego, jak mówimy, że w Bogu są trzy osoby, tak mówimy, że w Bogu są trzy subsystencje, nie byłoby zaś tak, gdyby osoba i substancja nie oznaczały tego samego. Zatem to samo oznaczają osoba i subsystencja.

Zarzut trzeci. Oprócz tego mówi Boecjusz w Komentarzu Praedicam., rozdział De substantia, że usia, która jest tym samym co istotność, oznacza coś złożonego z materii i formy. To zaś, co się składa z materii i formy, jest poszczególnym substancji, a nazywa się to też hipostazą i osobą. Zatem wydaje się, że wszystkie powyższe nazwy oznaczają to samo.

Lecz przeciwnym temu jest, co mówi Boecjusz w księdze de Duab. Natur. (j. w.): że tylko rodzaje i gatunki bytują substancjalnie, indywidua zaś nie tylko bytują substancjalnie, ale także są podłożem bytowania. Lecz substancje biorą swą nazwę od substancjalnego bytowania, tak jak substancje lub hipostazy od stanowienia podłoża. Skoro zaś rodzaje lub gatunki nie mogą być hipostazami lub osobami, hipostazy lub osoby nie są tym samym co subsystencje. Oprócz tego mówi Boecjusz (Com. Praedicam.), że materia nazywa się hipostazą, forma zaś nazywa się usiosis, czyli subsystencją. Lecz ani formy, ani materii nie można nazwać osobą. Zatem osoba różni się od powyżej wymienionych.

Odpowiadam, że według Filozofa (w V Metaph.) substancję rozumie się dwojako: jednym sposobem nazywa się substancją treść rzeczy, którą oznacza definicja, i mówi się odpowiednio do tego, że definicja oznacza substancję rzeczy, a tę też substancję Grecy nazywają usia, a my możemy ją nazwać istotnością. Innym sposobem nazywa się substancją podmiot lub podłoże, które bytuje samodzielnie w rodzaju substancji. A to mianowicie, przyjmując ogólnie, można nazwać także imieniem oznaczającym podział logiczny, i w ten sposób nazywa się podłożem. Nazywa się także trzema nazwami rzecz oznaczającymi, a mianowicie są to rzeczy natury, subsystencja i hipostaza odnośnie do trojakiego rozważania tak zwanej substancji. Według tego bowiem, że istnieje sama przez się, a nie w innym, nazywa się subsystencja: o tych rzeczach bowiem mówimy, że substancjalnie bytują (subsistere), które nie w czym innym, lecz same przez się istnieją. Według tego zaś, że jest podłożem jakiejś wspólnej natury, nazywa się rzeczą natury, jak na przykład ten człowiek jest rzeczą ludzkiej natury. Według tego zaś, że jest podłożem dla przypadłości, nazywa się hipostazą, czyli substancją. Co zaś te trzy imiona oznaczają powszechnie w całym rodzaju substancji, to oznacza to imię osoba w rodzaju substancji rozumnych.

Odpowiedź na pierwszy zarzut. Hipostaza u Greków we właściwym znaczeniu imienia oznacza jakiekolwiek indywiduum substancji, lecz w powszechnym znaczeniu używa się jej dla indywiduum natury rozumnej, z powodu jej wyższości.

Odpowiedź na drugi zarzut. Jak my mówimy w liczbie mnogiej, że w Bogu są trzy osoby i trzy subsystencje, tak Grecy mówią, że są trzy hipostazy. Lecz ponieważ nazwa substancji, która co do właściwego znaczenia odpowiada hipostazie, jest u nas dwuznaczna, skoro czasem oznacza istotność, czasem hipostazę, by nie było sposobności do pomyłki, woleli hipostazę tłumaczyć subsystencja niż substancja.

Odpowiedź na trzeci zarzut. Istotnością we właściwym znaczeniu jest to, co oznacza się przez definicję. Definicja zaś obejmuje pierwiastki gatunku, nie zaś pierwiastki indywidualne. Stąd w rzeczach złożonych z materii i formy istotność oznacza nie tylko samą formę lub samą materię, lecz to, co jest złożone z materii i formy wspólnej, o ile są składnikami gatunku. Lecz to, co jest złożone z tej materii i z tej formy, ma znaczenie hipostazy i osoby; dusza bowiem i ciało i kości należą do pojęcia człowieka, lecz ta dusza i to ciało i te kości należą do pojęcia tego człowieka. I dlatego hipostaza i osoba dodają do pojęcia istotności pierwiastki indywidualne; i nie są też tym samym co istotność w rzeczach złożonych z materii i formy, jak powyżej powiedziano (R. III, par. 3), gdy była mowa o pojedynczości bożej.

Odpowiedź na czwarty zarzut. Boecjusz mówi, że rodzaje i gatunki bytują substancjalnie, o ile dla jakichś indywiduów jest właściwym bytować substancjalnie, stąd, że są pod rodzajami i gatunkami, objętymi w praedicamentum substancji; nie żeby substancjalnie bytowały same gatunki lub rodzaje, chyba według mniemania Platona, który twierdził (Fed. r. XLVIII, XLIX), że gatunki rzeczy bytują substancjalnie, oddzielne od poszczególnych przedmiotów. Być podłożem zaś jest właściwością tych rzeczy poszczególnych w odniesieniu do przypadłości, które są poza pojęciem rodzajów i gatunków.

Odpowiedź na piąty zarzut. Z własności materii wynika, że indywiduum złożone z materii i formy jest podłożem dla przypadłości. Stąd też Boecjusz mówi w księdze de Trin. c. II: forma pojedyncza nie może być podłożem. Lecz jego oddzielne bytowanie pochodzi z właściwości formy, która nie zostaje przydana rzeczy bytującej oddzielnie, lecz daje czynny byt materii, by w ten sposób indywiduum mogło bytować oddzielnie. Z tego powodu przypisuje hipostazę materii, a usiosis, czyli subsystencję formie, ponieważ materia jest podstawą dla podłoża, a forma jest podstawą bytowania oddzielnego.

Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.