Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

I, q. 31, a. 3

Czy należy dodawać do terminu istotnościowego w Bogu wyrażenie wykluczające sam

Zarzut pierwszy. Wydaje się, że nie należy dodawać do terminu istotnościowego w Bogu wyrazu wykluczającego sam. Według Filozofa bowiem w II Elench. cap. III sam jest ten, który nie jest z innym. Lecz Bóg jest z aniołami i duszami świętymi. Nie możemy więc powiedzieć, że Bóg jest sam.

Zarzut drugi. Oprócz tego cokolwiek się dodaje do terminu istotnościowego w Bogu, można orzekać o każdej osobie wprost i o wszystkich razem. Ponieważ bowiem możemy właściwie powiedzieć Bóg mądry, możemy powiedzieć Ojciec jest Bogiem mądrym i Trójca jest Bogiem mądrym. Lecz Augustyn (w VI de Trin. cap. 9) mówi: Należy rozważyć to zdanie, że nie sam Ojciec jest prawdziwym Bogiem. Zatem nie można Go nazwać samym Bogiem.

Zarzut trzeci. Oprócz tego jeśli to powiedzenie sam dodaje się do terminu istotnościowego, będzie to albo odnośnie do orzeczenia osobowego, albo odnośnie do orzeczenia istotnościowego. Lecz nie może być odnośnie do orzeczenia osobowego, bo fałszywym jest to zdanie sam Bóg jest Ojcem, gdyż i człowiek jest ojcem. Ani też nie może być odnośnie do orzeczenia istotnościowego. Gdyby bowiem prawdziwym było to zdanie sam Bóg stwarza, wydaje się, iż z tego wynika, że prawdziwym byłoby to zdanie sam Ojciec stwarza; ponieważ cokolwiek się mówi o Bogu, można powiedzieć o Ojcu. To zdanie zaś jest fałszywe, bo i Syn jest Stwórcą. Zatem tego wyrażenia sam nie można dodawać w Bogu do terminu istotnościowego.

Lecz przeciwnym temu jest co powiedziano w (1 Tm 1, 17): Królowi wieków nieśmiertelnemu, niewidzialnemu, samemu Bogu.

Odpowiadam, że to wyrażenie sam można przyjmować kategorematycznie lub synkategorematycznie. Wyrażeniem zaś kategorematycznym nazywa się takie, które o jakimś podłożu orzeka rzecz oznaczoną bezwzględnie, jak białość o człowieku, gdy się mówi człowiek biały. Jeśli więc tak się przyjmie to wyrażenie sam, nie można go żadnym sposobem złączyć z jakimś terminem w Bogu, ponieważ przypisywałoby samotność terminowi, do którego by było dodane, i tak wynikałoby, że Bóg jest samotny, a to przeciwne jest temu, co powyżej powiedziano. Wyrażeniem zaś synkategorematycznym nazywa się to, które wprowadza porządek między orzeczeniem a podmiotem, jak to wyrażenie każdy lub żaden. I podobnie to wyrażenie sam, wyklucza bowiem każde inne podłoże od udziału w orzeczeniu. Jak gdy się mówi, że Sokrates sam pisze, nie daje się do zrozumienia, że Sokrates jest samotny, lecz że mu nikt nie towarzyszy w pisaniu, chociaż wielu z nim istnieje. I nic nie przeszkadza, by to odróżnienie sam dodawać do jakiegoś terminu istotnościowego w Bogu, o ile wszystko inne prócz Boga wyklucza się od udziału w orzeczeniu, jak gdy mówimy sam Bóg jest wieczny, gdyż nic prócz Boga nie jest wiecznym.

Odpowiedź na pierwszy zarzut. Chociaż aniołowie i dusze święte są zawsze z Bogiem, to jednak, gdyby nie było wielości osób w Bogu, wynikałoby, że Bóg byłby sam, lub samotny. Nie usuwa się bowiem samotności przez towarzystwo z czymś, co jest poza naturą, mówi się bowiem, że ktoś jest sam w ogrodzie, chociaż jest tam wiele roślin i zwierząt. I podobnie mówiłoby się, że Bóg jest sam, lub samotny, wśród aniołów i ludzi istniejących z nim, gdyby w Bogu nie było więcej osób. Towarzystwo więc aniołów i dusz nie wyklucza w Bogu bezwzględnej samotności, a tym mniej względnej samotności w odniesieniu do jakiegoś orzeczenia.

Odpowiedź na drugi zarzut. To wyrażenie sam mówiąc właściwie, nie przyjmuje się ze strony orzeczenia, które bierze się formalnie, odnosi się bowiem do podłoża, o ile wyklucza inne podłoże od tego do którego się je dodaje. Lecz ten przysłówek tylko, skoro jest wykluczającym, można przyjąć ze strony podmiotu i ze strony orzeczenia, możemy bowiem powiedzieć tylko Sokrates biega, to znaczy nikt inny i Sokrates biega tylko, to znaczy nic innego nie czyni. Stąd nie można poprawnie powiedzieć Ojciec jest samym Bogiem lub Trójca jest samym Bogiem, chyba może rozumiałoby się jakieś pojęcie zawarte ze strony orzeczenia, jak się mówi Trójca jest Bogiem, który sam jest Bogiem. I według tego byłoby i to zdanie prawdziwym Ojciec jest Bogiem, który sam jest Bogiem, jeśli zaimek względny odnosiłby się do orzeczenia, a nie do podłoża. Augustyn zaś, gdy mówi, że Ojciec nie jest samym Bogiem lecz że Trójca jest samym Bogiem, mówi wykładając, jak gdyby powiedział: Gdy się mówi Królowi wieków niewidzialnemu, samemu Bogu, nie należy wykładać o osobie Ojca, lecz o samej Trójcy.

Odpowiedź na trzeci zarzut. Obydwoma sposobami można dodać to wyrażenie sam do terminu istotnościowego. To zdanie bowiem sam Bóg jest Ojcem, jest dwojakie. Albowiem ten wyraz Ojciec może oznaczać osobę Ojca, i w ten sposób jest prawdziwe, żaden bowiem człowiek nie jest tą osobą. Albo może oznaczać tylko stosunek, i w ten sposób jest fałszywe, gdyż stosunek ojcostwa znajduje się i w innych, chociaż nie jednoznacznie. Podobnie prawdziwym jest to zdanie sam Bóg stwarza. Nie wynika stąd jednak: więc sam Ojciec, gdyż, jak mówią sofiści, wyrażenie wykluczające unieruchamia termin do którego się przydaje, tak, że tego co jest wyłącznie powiedziane o tym terminie, nie można wyłącznie powiedzieć o osobniku zawartym w tym terminie; z tego bowiem że sam człowiek jest zwierzęciem rozumnym, śmiertelnym, nie wynika: więc sam Sokrates jest takim.

Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.