Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

I, q. 36, a. 2

Czy Duch Święty pochodzi od Syna

Zarzut pierwszy. Wydaje się, że Duch św. nie pochodzi od Syna. Według Dionizego bowiem (De Div. Nom. cap. I), niechaj nikt się nie odważa mówić coś o boskości substancjalnej oprócz tego, co przez Boga nam zostało powiedziane w pismach świętych. Lecz w Piśmie św. nie powiedziano, że Duch św. od Syna pochodzi, lecz tylko, że pochodzi od Ojca, jak widać u (J 15, 26): Ducha prawdy, który od Ojca pochodzi. Zatem Duch św. nie pochodzi od Syna.

Zarzut drugi. Oprócz tego w symbolu Konstantynopolitańskiego synodu tak czytamy: Wierzymy w Ducha Świętego Pana i Ożywicielem, pochodzącego od Ojca, którego wraz z Ojcem i Synem należy czcić i uwielbiać. Zatem nie należało w żaden sposób dodawać w symbolu naszym, że Duch Święty pochodzi od Syna; lecz wydaje się, że ci którzy to dodali, podpadają pod klątwę.

Zarzut trzeci. Oprócz tego mówi Damascen (De Fid. Orth. lib. I, cap. VIII): Mówimy, że Duch Święty jest od Ojca i nazywamy Go Duchem Ojca, nie mówimy zaś, że Duch Święty jest od Syna, jednak nazywamy Go Duchem Syna. Zatem Duch Święty nie pochodzi od Syna.

Zarzut czwarty. Oprócz tego nic nie pochodzi od tego, w czym spoczywa. Lecz Duch św. spoczywa w Synu. Mówi się bowiem w legendzie św. Andrzeja: Pokój wam i wszystkim, którzy wierzą w jednego Boga Ojca i jednego Jego Syna, jedynego Pana Naszego Jezusa Chrystusa i w jednego Ducha Świętego, pochodzącego od Ojca i pozostającego w Synu. Zatem Duch Święty nie pochodzi od Syna.

Zarzut piąty. Oprócz tego Syn pochodzi jako słowo. Lecz wydaje się, że duch nasz w nas nie pochodzi od słowa naszego. Więc i Duch św. także nie pochodzi od Syna.

Zarzut szósty. Prócz tego Duch Święty pochodzi od Ojca w sposób doskonały. Zatem wydaje się zbytecznym mówić, że pochodzi od Syna.

Zarzut siódmy. Oprócz tego w rzeczach trwałych nie różni się to, co jest w czynie, od tego, co jest w możności, jak powiedziano w III Physic. (cap. IV), a tym mniej w Bogu. Lecz Ducha Świętego można odróżnić od Syna, nawet jeśliby nie pochodził od Niego. Mówi bowiem Anzelm w księdze O Pochodzeniu Ducha Świętego (R. IV): Prawdą jest, że Syn i Duch Święty mają byt od Ojca, lecz różnym sposobem; gdyż jeden rodząc się, a drugi pochodząc, tak, że przez to różni są od siebie nawzajem. A następnie dodaje (tamże): Jeśliby bowiem przez nic innego Syn i Duch Święty nie byli oddzielni, przez to jedno by się różnili. Zatem Duch Święty odróżnia się od Syna, od Niego nie istniejąc.

Lecz przeciwnym jest co mówi Atanazy (w Symbolu): Duch Święty od Ojca i Syna, nie uczyniony, ani stworzony, ani zrodzony, ale pochodzący.

Odpowiadam, że koniecznie trzeba powiedzieć, iż Duch Święty jest od Syna. Jeśliby bowiem nie był od niego, żadnym sposobem nie można by go osobowo od niego odróżniać. I to wynika z tego co wyżej powiedziano (R. XXVIII, par. 3, R. XXX par. 2). Niemożliwym jest bowiem mówić, że Osoby boskie różnią się od siebie według czegoś absolutnego, ponieważ by wynikało, że jedna istotność nie jest wspólną trzem; cokolwiek bowiem mówi się w Bogu absolutnie, należy do jedności istotności. Pozostaje więc, że osoby boskie odróżniają się od siebie przez stosunki. Stosunki zaś mogą odróżniać osoby tylko o ile są przeciwstawne. A to jest jasnym stąd, że Ojciec ma dwa stosunki, jednym z nich odnosi się do Syna, a drugim do Ducha św., jednak ponieważ nie są one przeciwstawne, nie stanowią dwóch osób, lecz należą tylko do jednej osoby Ojca. Jeśliby więc w Synu i Duchu Świętym znajdowały się tylko dwa stosunki, którymi by jeden i drugi odnosił się do Ojca, te stosunki nie byłyby sobie przeciwstawne, jak również i te dwa stosunki, którymi Ojciec odnosi się do nich. Stąd jak jest jedna osoba Ojca, tak wynikałoby też, że Osoba Syna i Ducha Świętego jest jedna, mając dwa stosunki przeciwstawne dwom stosunkom Ojca. To zaś jest herezją, skoro usuwa wiarę w Trójcę. Syn i Duch Święty muszą tedy odnosić się do siebie stosunkami przeciwstawnymi. Nie mogą zaś być w Bogu inne stosunki przeciwstawne, jak tylko stosunki pochodzenia, jak wykazano powyżej (R. XXVIII, par. 4). Przeciwstawne zaś stosunki pochodzenia przyjmuje się według początku i według tego, co wychodzi od jakiegoś początku. Pozostaje więc, iż trzeba powiedzieć albo, że Syn jest od Ducha Świętego, czego nikt nie twierdzi, albo, że Duch Święty jest od Syna, co my wyznajemy.

A z tym zgadza się sposób pochodzenia obydwóch. Powiedziano bowiem powyżej (R. XXVII, par. 2, 4, R. XXVIII, par. 4), że Syn pochodzi sposobem umysłu jako słowo, Duch Święty zaś sposobem woli, jako miłość. Koniecznym zaś jest, by miłość pochodziła od słowa, nie kochamy bowiem czegoś, jeżeli tego nie ujmujemy ideą umysłu. Stąd i tym sposobem jest jasnym, że Duch Święty pochodzi od Syna.

Sam bowiem porządek rzeczy uczy tego. Nigdzie bowiem nie znajdujemy, by od czegoś jednego pochodziło więcej rzeczy bez porządku, chyba tylko w tych rzeczach, które się różnią materialnie, jak na przykład jeden kowal wyrabia wiele noży, materialnie od siebie różnych, nie stojących do siebie w żadnym stosunku. Lecz w rzeczach, w których jest nie tylko różnica materialna, zawsze znajduje się pewien porządek wśród wielości rzeczy uczynionych; Stąd także w porządku uczynionych stworzeń objawia się piękność mądrości bożej. Jeśli więc od jednej osoby Ojca pochodzą dwie osoby, mianowicie Syn i Duch św., musi być jakiś między nimi porządek. Nie można też wyznaczać innego porządku jak porządku natury, wedle którego jeden jest od drugiego. Nie można więc mówić, że Syn i Duch Święty, tak pochodzą od Ojca, by żaden z nich nie pochodził od drugiego, chyba, żeby ktoś przyjmował w nich różnicę materialną, a to jest niemożliwym.

Stąd nawet sami Grecy rozumieją, że Duch Święty ma jakiś stosunek do Syna. Zgadzają się bowiem, że Duch Święty jest Duchem Syna i że jest od Ojca przez Syna. I mówią, że niektórzy z nich zgadzają się na to, że jest od Syna lub wypływa z Niego, jednak nie że pochodzi. Wydaje się zaś, że to jest albo z niewiadomości albo z uporu. Gdy ktoś bowiem rozważa uważnie, zobaczy, że wyraz pochodzenie jest najpowszechniejszym spośród wszystkich, które wyrażają jakikolwiek początek. Posługujemy się nim bowiem dla oznaczenia jakiegokolwiek początku, jak na przykład, że linia pochodzi od punktu, promień od słońca, rzeka od źródła, i podobnie w czymkolwiek innym. Stąd z jakiegokolwiek wyrażenia, oznaczającego początek, można wywnioskować, że Duch Święty pochodzi od Syna.

Odpowiedź na pierwszy zarzut. Nie powinniśmy mówić o Bogu czego nie znajdujemy w Piśmie świętym, czy to w słowach, czy to w sensie wyrazów. Chociaż zaś w słowach Pisma św. nie znajduje się, że Duch Święty pochodzi od Syna, znajduje się to jednak w sensie, a przede wszystkim tam, gdzie Syn powiada mówiąc o Duchu Świętym (J 16, 14): On mnie uwielbi, albowiem z mego weźmie. Za regułę trzeba też uważać co do Pisma św., że to, co się mówi o Ojcu, należy rozumieć o Synu, nawet gdy jest dodane wyrażenie wykluczające, z wyjątkiem tylko tam, gdzie Ojciec i Syn odróżniają się według stosunków przeciwstawnych. Gdy bowiem Pan mówi (Mt 11, 27): Nikt nie zna Syna jedno Ojciec, nie wyklucza się, że Syn znał sam siebie. Tak więc gdy się mówi, że Duch Święty pochodzi od Ojca, nawet gdyby się dodało, że pochodzi od samego Ojca, nie wykluczałoby się przez to Syna; Ojciec i Syn bowiem, nie przeciwstawiają się sobie co do tego, że są początkiem Ducha Świętego, lecz tylko co do tego, że ten jest Ojcem a tamten Synem.

Odpowiedź na drugi zarzut. W każdym soborze ustanawiano jakiś symbol, z powodu jakiegoś błędu, który potępiano na tym soborze. Stąd następny sobór nie układał symbolu innego jak pierwszy, lecz to co zawierało się nie wprost w pierwszym symbolu, przez dodanie czegoś, wyjaśniano przeciw powstającym herezjom. Stąd w orzeczeniu soboru chalcedońskiego (art. V) mówi się, że ci, którzy zebrali się na sobór konstantynopolitański, podali naukę o Duchu Świętym, nie twierdząc, by u poprzednich (którzy zgromadzili się w Nicei) było mniej powiedziane lecz by określić co tamci rozumieli przeciw heretykom. Ponieważ więc w czasie dawnych soborów nie powstał jeszcze błąd tych, którzy mówili, że Duch Święty nie pochodzi od Syna, nie było potrzebnym, by to wyraźnie twierdzić. Lecz później, gdy powstał błąd pewnych ludzi, na pewnym soborze zebranym w krajach zachodnich, zostało to wyrażone powagą biskupa Rzymskiego. Jego też powagą dawne sobory się zbierały i zostawały zatwierdzone. Zawarte to jednak było nie wprost, w tym samym, że mówiono, iż Duch Święty pochodzi od Ojca.

Odpowiedź na trzeci zarzut. To, że Duch Święty nie pochodzi od Syna, wprowadzili pierwsi nestorianie, jak to widać w pewnym symbolu nestorianów, potępionym przez Sobór Efeski (act. VI). I za tym błędem poszedł Teodoretus nestoriańczyk (Epist. CLXXI) i wielu po nim, między którymi był nawet Damascen. Stąd nie należy co do tego trzymać się jego zdania. Chociaż niektórzy mówią, że Damascen, jak nie wyznaje, że Duch Święty jest od Syna, tak na mocy tych słów także temu nie przeczy.

Odpowiedź na czwarty zarzut. Przez to, iż się mówi, że Duch Święty spoczywa lub pozostaje w Synu, nie wyklucza się tego, by od Niego pochodził, bo mówi się, że i Syn w Ojcu pozostaje, choć jednak pochodzi od Ojca. Mówi się także, że Duch Święty spoczywa w Synu albo jak miłość kochającego spoczywa w ukochanym; albo odnośnie do natury ludzkiej Chrystusa, z powodu tego co napisano u (J 1, 33): Na którego ujrzysz Ducha zstępującego i na nim zostającego, ten jest, który chrzci.

Odpowiedź na piąty zarzut. Słowo w Bogu nie przyjmuje się według podobieństwa Słowa wypowiadanego głosem, od którego duch nie pochodzi, gdyż w ten sposób mówiłoby się tylko przenośnie; lecz według podobieństwa słowa umysłu, od którego pochodzi miłość.

Odpowiedź na szósty zarzut. Przez to, że się mówi iż Duch Święty pochodzi od Ojca doskonale, nie tylko nie jest zbytecznym mówić, że Duch Święty pochodzi od Syna, lecz zgoła potrzebnym. Jedna bowiem jest moc Ojca i Syna, i cokolwiek jest od Ojca, musi być od Syna, o ile nie sprzeciwia się właściwości synostwa. Syn bowiem nie jest od siebie samego, chociaż jest od Ojca.

Odpowiedź na siódmy zarzut. Duch Święty różni się osobowo od Syna tym, że początek jednego różni się od początku drugiego. Lecz sama różnica początku polega na tym, że Syn jest tylko od Ojca, Duch Święty zaś od Ojca i Syna. Inaczej bowiem by się osoby nie odróżniały, jak wykazano powyżej (w corpus paragrafu).

Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.