I, q. 36, a. 3
Czy Duch Święty pochodzi od Ojca przez Syna
Zarzut pierwszy. Wydaje się że Duch Święty nie pochodzi od Ojca przez Syna. Co bowiem pochodzi od kogoś przez kogoś, nie pochodzi od niego bezpośrednio. Jeśli więc Duch Święty pochodzi od Ojca przez Syna, nie pochodzi od Ojca bezpośrednio. A to wydaje się niewłaściwym.
Zarzut drugi. Oprócz tego, jeżeli Duch Święty pochodzi od Ojca przez Syna, pochodzi od Syna tylko z powodu Ojca. Lecz rzecz, która sprawia, że coś jest przyczyną jakiegoś wyniku, jest tym bardziej przyczyną tego wyniku. Zatem bardziej pochodzi od Ojca niż od Syna.
Zarzut trzeci. Oprócz tego, Syn ma byt przez rodzenie. Jeśli więc Duch Święty jest od Ojca przez Syna, wynika stąd, że pierwej rodzi się Syn a potem pochodzi Duch Święty. I w ten sposób pochodzenie Ducha Świętego nie jest wieczne. A to jest herezja.
Zarzut czwarty. Oprócz tego jeśli się mówi, że ktoś przez kogoś działa, można powiedzieć i naodwrót; jak bowiem mówimy, że król działa przez rządcę, tak można powiedzieć, że rządca działa przez króla. Lecz nigdy nie mówimy, że Syn tchnie Ducha Świętego przez Ojca. Zatem nie można nigdy powiedzieć, że Ojciec tchnie Ducha Świętego przez Syna.
Lecz przeciwnym jest co mówi Hilary w księdze de Trin. (lib. XII, n. 57): Zachowaj, proszę tę religię mej wiary, bym zawsze posiadał Ojca, mianowicie Ciebie, i Syna Twego wraz z Tobą wielbił, i abym zasłużył na Ducha Swego świętego, który jest przez Twego Jednorodzonego.
Odpowiadam, że we wszystkich powiedzeniach w których mówimy, że ktoś działa przez kogoś, ten przyimek przez oznacza w tym do czego się odnosi, jakąś przyczynę lub początek tego czynu. Lecz skoro czynność jest w pośrodku między czyniącym a uczynionym, niekiedy to, do czego się odnosi przyimek przez jest przyczyną czynności, o ile ona wychodzi z czyniącego. I wtedy jest przyczyną dla czyniącego, by działał; czy to jest przyczyną celową, czy formalną, czy sprawczą, czyli poruszającą; celową mianowicie, jak na przykład gdy mówimy, że artysta działa przez chciwość zysku; formalną zaś, gdy na przykład mówimy, że działa przez swą sztukę, poruszającą zaś, gdy mówimy, że działa przez nakaz drugiego. Czasem zaś, powiedzenie przyczynowe, do którego dołącza się ten przyimek przez jest przyczyną działania o ile się kończy w rzeczy uczynionej, jak gdy mówimy, że robotnik działa przez młotek. Nie znaczy to bowiem, że młotek jest przyczyną, iż robotnik działa, lecz że jest przyczyną, dla której rzecz uczyniona od robotnika pochodzi, i że to właśnie otrzymuje od robotnika. I dlatego niektórzy mówią, że ten przyimek przez czasem oznacza wprost władzę, jak gdy się mówi król działa przez rządcę, a czasem zaś nie wprost, jak gdy się mówi, rządca działa przez króla. Ponieważ więc Syn otrzymuje od Ojca to, że od Niego pochodzi Duch Święty, można powiedzieć, że Ojciec przez Syna tchnie Ducha Świętego; lub że Duch Święty pochodzi od Ojca przez Syna, co jest to samo.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. W każdej czynności należy rozważyć dwie rzeczy, mianowicie podłoże działające i moc którą ona działa, jak na przykład ogień ogrzewa ciepłem. Jeśli więc w Ojcu i Synu rozważa się moc, którą tchną Ducha Świętego, nie wchodzi tu nic pośredniego, gdyż ta moc jest jedna i ta sama. Jeśli się zaś rozważa same osoby tchnące, wtedy, skoro Duch Święty pochodzi wspólnie od Ojca i Syna, znajdujemy, że Duch Święty pochodzi od Ojca bezpośrednio, o ile jest od niego, a pośrednio, o ile jest od Syna. I w ten sposób mówi się, że pochodzi od Ojca przez Syna. Jak także Abel pochodził bezpośrednio od Adama, o ile Adam był jego ojcem, a pośrednio, o ile Ewa była jego matką, która pochodziła od Adama; chociaż ten przykład pochodzenia materialnego wydaje się nieodpowiednim dla oznaczenia pochodzenia niematerialnego osób boskich.
Odpowiedź na drugi zarzut. Jeśliby Syn otrzymał od Ojca inną liczbowo moc dla tchnienia Ducha Świętego, wynikałoby, że byłby jakby przyczyną drugorzędną i narzędziem, i w ten sposób bardziej by pochodził od Ojca niż od Syna. Lecz jedna i ta sama liczbowo moc tchnąca jest w Ojcu i Synu, i dlatego jednako pochodzi od obydwóch. Chociaż czasem mówi się, że przede wszystkim czyli właściwie pochodzi od Ojca, dlatego, że Syn ma tę moc od Ojca.
Odpowiedź na trzeci zarzut. Jak rodzenie Syna jest współwieczne rodzącemu, stąd nie było Ojca, pierwej zanim zrodził Syna, tak pochodzenie Ducha Świętego jest współwieczne swemu początkowi. Stąd nie pierwej został Syn zrodzony zanim pochodził Duch Święty, lecz jedno i drugie jest wieczne.
Odpowiedź na czwarty zarzut. Gdy się mówi o kimś, że przez coś działa, nie zawsze można przyjąć zdanie odwrotne, nie mówimy bowiem, że młotek działa przez robotnika. Mówimy zaś, że rządca działa przez króla, gdyż do rządcy należy działać, skoro jest panem swego czynu. Nie jest zaś właściwością młotka, by działał, lecz tylko, by przez niego działano. Stąd przeznacza się go tylko na narzędzie. Mówi się zaś, że rządca działa przez króla, chociaż ten przyimek przez oznacza środek, gdyż im podłoże wcześniej działa, tym moc jego działa bezpośredniej na skutek, ponieważ moc przyczyny pierwszej dołącza do swego skutku przyczynę drugą. Stąd i w naukach posługujących się dowodzeniem pierwsze zasady nazywają się bezpośrednimi. Tak więc, jak rządca jest czymś pośrednim odnośnie do porządku podmiotów działających, mówi się, że król działa przez rządcę. Odnośnie zaś do porządku mocy, mówi się, że rządca działa przez króla, ponieważ moc króla sprawia, że czynność rządcy idzie za skutkiem. Nie rozważa się zaś porządku między Ojcem a Synem co do mocy; lecz tylko co do podmiotów. I dlatego się mówi, że Ojciec tchnie przez Syna, a nie naodwrót.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.