Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

I, q. 39, a. 8

Czy święci doktorowie odpowiednio przypisują własności istotnościowe osobom

Zarzut pierwszy. Wydaje się, że święci doktorowie nieodpowiednio przypisują Osobom własności istotnościowe. Mówi bowiem Hilary w II de Trin. (num. 1): Wieczność jest w Ojcu, piękność w Obrazie, używanie w Podarunku. W tych słowach przyjmuje trzy imiona własne osób, mianowicie imię Ojca, i imię Obrazu, które jest imieniem własnym Syna, jak powyżej powiedziano, i imię Podarunku, czyli Daru, które jest imieniem własnym Ducha świętego, jak wspomniano powyżej. Przyjmuje także trzy swoiste właściwości, wieczność bowiem przypisuje jako swoistą własność Ojcu, piękność Synowi, używanie Duchowi świętemu. I wydaje się, że bez przyczyny. Wieczność bowiem wnosi pojęcie trwania bytu, piękność zaś jest początkiem bytu, używanie zaś, jak się zdaje, należy do działania. Lecz nie znajdujemy, by istotność i działanie przypisywano jako swoistą własność jakiejś Osobie. Zatem wydaje się, że nieodpowiednio przypisuje się je jako swoistą właściwość Osobom.

Zarzut drugi. Oprócz tego, tak mówi Augustyn w I de Doctr. Christ. (cap. V): W Ojcu jest jedność, w Synu równość, w Duchu świętym zgoda jedności i równości. I wydaje się, że nieodpowiednio. Jednej Osoby bowiem nie określa się formalnie tym, co się innej przypisuje jako swoistą własność. Ojciec bowiem, jak powiedziano, nie jest mądrością zrodzoną. Lecz jak się dodaje w tym samym miejscu wszystkie te trzy są jednym z powodu Ojca, wszystkie są równe z powodu Syna, wszystkie złączone z powodu Ducha świętego. Zatem nieodpowiednim jest przypisywać swoiste właściwości Osobom.

Zarzut trzeci. Tak samo, według Augustyna, Ojcu przypisuje się jako własność swoistą potęgę, Synowi mądrość, Duchowi świętemu dobroć. I wydaje się, że to jest nieodpowiednie. Moc bowiem należy do potęgi. Znajdujemy zaś, że moc przypisuje się jako swoistą właściwość Synowi, według owych słów w (1 Kor 1, 24), Chrystusa mocą Bożą a także Duchowi świętemu według słów (Łk 6, 19): moc wychodziła od niego i uzdrawiała wszystkich. Nie należy więc potęgi Ojcu przypisywać jako swoistej właściwości.

Zarzut czwarty. Tak samo Augustyn pisze w księdze De Trin. lib. VI, cap. X: Nie należy tego brać w sposób niedość ściśle rozróżniony, co mówi Apostoł „z niego i przez niego i w nim”, (Contra Maximin. lib. II, cap. XXIII), mówią: „z niego” z powodu Ojca, „przez niego” z powodu Syna, „w nim” z powodu Ducha świętego. Lecz wydaje się, że nieodpowiednio. Przez to bowiem, że mówi w nim wydaje się, że wnosi pojęcie stosunku przyczyny celowej, która jest pierwszą wśród przyczyn. Zatem ten stosunek przyczyny należałoby przypisywać jako swoistą własność Ojcu, który jest początkiem nie z początku.

Zarzut piąty. Tak samo znajdujemy, że prawda przypisuje się jako swoistą właściwość Synowi, według słów (J 14, 6): Jam jest droga i prawda i żywot. I podobnie księga żywota według słów (Ps 39, 8): Na początku księgi napisano o mnie Glossa: to znaczy u Ojca, który jest moim początkiem. I podobnie to, że mówię Który jest, gdyż o tych słowach (Iz 65, 1): owom ja do narodu mówi Glossa, Mówi Syn, który rzekł Mojżeszowi: Jam jest którym jest. Lecz wydaje się, że są one swoistą własnością Syna, a nie tylko przypisane Mu jako swoista właściwość. Prawda bowiem według Augustyna, w księdze de Vera Religione (cap. XXXVI), jest to najwyższe podobieństwo do początku, bez żadnego braku podobieństwa, i tak wydaje się, że w swoisty sposób należy do Syna, który ma początek. Wydaje się zaś, że Księga żywota także jest jakąś swoistą właściwością, ponieważ oznacza byt od drugiego, każdą księgę bowiem ktoś pisze. Wydaje się także, że samo Który jest jest swoistą właściwością Syna. Jeśli bowiem w słowach Mojżesza Jam jest którym jest mówi Trójca, mógł więc Mojżesz powiedzieć: Ten który jest Ojcem i Synem i Duchem świętym posłał mnie do Was. Mógł więc także dalej powiedzieć: Ten który jest Ojcem i Synem i Duchem świętym posłał mnie do Was; okazując pewną Osobę. To zaś jest fałszywym, gdyż żadna osoba nie jest Ojcem i Synem i Duchem świętym. Zatem nie może być wspólną Trójcy, lecz jest swoistą właściwością Syna.

Odpowiadam, że nasz umysł, który ze stworzeń dochodzi do poznania Boga, musi o Bogu rozważać według sposobu, jaki bierze ze stworzeń. Przy rozważaniu zaś jakiegoś stworzenia, nasuwają nam się po porządku cztery rzeczy: Po pierwsze bowiem rozważa się rzecz samą bezwzględnie, o ile jest jakimś bytem. Po drugie rozważa się rzecz, o ile ona jest jedną. Po trzecie rozważa się rzecz, o ile w niej jest moc do działania i powodowania. Po czwarte rozważa się rzecz odnośnie do stosunku do rzeczy, których jest przyczyną. Stąd także to poczwórne rozważanie nasuwa się nam o Bogu.

Odnośnie więc do pierwszego rozważania, według którego rozważa się Boga absolutnie, w Jego bycie, stosuje się tutaj apropriacja Hilarego, według której wieczność przypisuje się jako swoistą właściwość Ojcu, piękność Synowi, używanie Duchowi świętemu. Wieczność bowiem, o ile oznacza byt niezapoczątkowany, ma podobieństwo do swoistej właściwości Ojca, który jest początkiem nie z początku.

Piękność zaś czyli uroda ma podobieństwo do swoistych właściwości Syna. Do piękności bowiem potrzeba trzech rzeczy. Po pierwsze mianowicie całkowitości, czyli doskonałości, te rzeczy bowiem, które są umniejszone, tym samym są brzydkie. I odpowiedniej proporcji czyli harmonii. I także jasności, stąd te rzeczy, które mają jasną barwę, nazywają się pięknymi. Odnośnie więc do pierwszego, ma podobieństwo do swoistej właściwości Syna, o ile jest Synem mającym w sobie prawdziwie i doskonale naturę Ojca. Stąd aby to zaznaczyć, Augustyn w swoim wykładzie (de Trin. lib. VI, cap. X) mówi: gdzie, to znaczy w Synu, jest najwyższe i pierwsze życie itd. Co zaś do drugiego, zgadza się ze swoistą właściwością Syna, o ile jest wyraźnym obrazem Ojca. Stąd widzimy, że o jakimś obrazie mówimy, iż jest pięknym, jeśli przedstawia doskonale rzecz, chociażby brzydką. I to ma na myśli Augustyn, gdy mówi tamże: Gdzie jest tak dziwna harmonia i pierwotna równość itd. Co do trzeciego zaś, zgadza się ze swoistą właściwością Syna, o ile jest Słowem, które mianowicie jest światłem i blaskiem rozumu, jak mówi Damascen (De Fide Orth. lib. I, cap. XIII). I to ma na myśli Augustyn mówiąc tamże: jako Słowo doskonałe, któremu nic nie brakuje i sztuka niejako Boga wszechmogącego itd.

Używanie zaś ma podobieństwo do swoistych właściwości Ducha świętego, przyjmując używanie w szerokim znaczeniu, o ile używać zawiera w sobie także napawać się, o ile używać znaczy przyjmować coś wedle upodobania swej woli a napawać się znaczy używać z radością, jak mówi Augustyn w X de Trin. (cap. XI). Używanie więc, którym Ojciec i Syn nawzajem się napawają, zgadza się ze swoistą właściwością Ducha świętego, o ile jest Miłością. I to jest, co mówi Augustyn (De Trin. lib. VI, cap. X): Tę miłość, upodobanie, szczęście lub szczęśliwość, nazwał on używaniem. Używanie zaś, którym my napawamy się Bogiem, ma podobieństwo ze swoistą właściwością Ducha świętego, o ile jest Darem. A to okazuje Augustyn, mówiąc tamże: Jest w Trójcy Duch święty, słodycz Rodzącego i Zrodzonego, wylewająca się na nas z niezmierną hojnością i obfitością. I w ten sposób widać dlaczego przypisuje się lub za swoistą właściwość nadaje Osobom wieczność, piękność i używanie, a nie istotność lub działanie. Gdyż w ich pojęciu z powodu ich powszechności, nic się nie znajduje, co by miało jakieś podobieństwo ze swoistymi właściwościami Osób.

Drugie zaś rozważanie zajmuje się Bogiem, o ile On jest jeden. I tak Augustyn przypisuje Ojcu jako swoistą właściwość jedność, Synowi równość, Duchowi świętemu zgodę czyli zespolenie. Jest jasnym, że te trzy wnoszą pojęcie jedności, ale różnym sposobem. Jedność bowiem mówi się bezwzględnie, nie przypuszczając uprzednio niczego innego. I dlatego przypisuje się jako swoistą właściwość Ojcu, który nie przypuszcza uprzednio jakiejś osoby, skoro jest początkiem nie z początku. Równość zaś wnosi jedność odnośnie do drugiego, ponieważ równym jest to, co ma tę samą ilość co i inne. I dlatego, równość przypisuje się jako swoistą właściwość Synowi, który jest początkiem z początku. Zespolenie zaś wprowadza pojęcie jedności dwóch jakichś rzeczy. Stąd przypisuje się jako swoistą właściwość Duchowi świętemu, o ile pochodzi od dwóch. Z tego można także rozumieć, co mówi Augustyn, że trzej są jednym z powodu Ojca, równym z powodu Syna, zespoleni z powodu Ducha świętego. Jasnym jest zaś, że temu się coś przypisuje, w którym się to najpierw znajduje; jak na przykład mówi się, że wszystkie niższe istoty żyją z powodu duszy roślinnej, w której najpierw znajduje się pojęcie życia w tych najniższych istotach. Jedność zaś od razu znajduje się w osobie Ojca, nawet przypuściwszy rzecz niemożliwą, gdyby usunęło się inne Osoby. I dlatego inne Osoby mają jedność od Ojca. Lecz usunąwszy inne Osoby nie znajduje się w Ojcu równości, lecz znajduje się równość, jak tylko się przyjmie Syna. I dlatego wszystko jest równe z powodu Syna; nie jakoby Syn był początkiem równości Ojca, lecz dlatego, że gdyby Syn nie był równym Ojcu, nie można by Ojca nazwać równym. Równość jego bowiem przede wszystkim rozważa się odnośnie do Syna, to właśnie bowiem, że Duch święty jest równy Ojcu, ma to od Syna. Podobnie wyłączywszy Ducha świętego, który jest związkiem dwóch, nie można by zrozumieć jedności zespolenia między Ojcem i Synem. I dlatego się mówi, że wszystko jest zespolone z powodu Ducha świętego, przyjąwszy bowiem Ducha świętego, znajduje się to, skąd Ojciec i Syn mogą się zwać zespolonymi.

Odnośnie zaś do trzeciego rozważania, w którym roztrząsa się w Bogu wystarczającą moc wywoływania skutku, przyjmuje się trzecią apropriację, mianowicie potęgi, mądrości i dobroci. A tej mianowicie apropriacji dokonuje się i sposobem podobieństwa, jeśli się rozważa to co jest w osobach boskich, i według pojęcia braku podobieństwa, jeśli się rozważa to, co jest w stworzeniach. Potęga bowiem ma pojęcie początku. Stąd ma podobieństwo do Ojca niebieskiego, który jest początkiem całego bóstwa. Brak tego czasami jednak ojcu ziemskiemu z powodu starości. Mądrość zaś ma podobieństwo do Syna niebieskiego, o ile jest Słowem, które nie jest niczym innym, jak pojęciem mądrości. Brak jej jednak czasami synowi ziemskiemu z powodu zbyt młodego wieku. Dobroć zaś skoro jest pojęciem i przedmiotem miłości, ma podobieństwo do Ducha świętego, który jest Miłością. Lecz wydaje się, że jest sprzeczną z duchem ziemskim, odnośnie do tego, że wnosi pewien gwałtowny pęd, jak mówi Izajasz (Iz 25, 4): duch mocarzów jako wicher bijący w ścianę. Moc zaś przypisuje się jako swoistą właściwość Synowi i Duchowi Świętemu, nie odnośnie do tego, że mocą nazywa się samą możność rzeczy, lecz odnośnie do tego, że czasami mocą nazywa się to, co pochodzi od możności rzeczy, gdy na przykład mówimy, że potężny czyn wykonany przez jakiś czynnik jest jego mocą.

Odnośnie zaś do czwartego rozważania, o ile rozważa się Boga w stosunku do Jego skutków, bierze się tę apropriację od kogo (ex), przez kogo i w kim. Ten bowiem przyimek od (ex) wnosi mianowicie czasem pojęcie stosunku przyczyny materialnej, która w Bogu nie istnieje, czasem zaś pojęcie stosunku przyczyny sprawczej. A ta jest własnością Boga ze względu na Jego czynną potęgę, stąd też przypisuje się jako swoistą właściwość Ojcu, jak i potęga. Ten zaś przyimek przez wskazuje czasami przyczynę pośrednią, jak gdy na przykład mówimy, że kowal pracuje młotkiem (per martellum). I tak czasami to przez nie jest czymś przypisanym za swoistą właściwość, lecz jest swoistą właściwością Syna, według owych słów Jana (J 1, 3): Wszystko się przez nie stało, nie dlatego, że Syn jest narzędziem, lecz dlatego, że on jest początkiem z początku. Czasem zaś oznacza stosunek formy, przez którą czynnik działa, jak gdy mówimy, że pracownik działa przez sztukę. Stąd jak mądrość i sztukę przypisuje się jako swoistą właściwość Synowi, tak i to przez którego. Ten zaś przyimek w oznacza właściwie stosunek zawierającego, Bóg zaś zawiera rzeczy dwojako. Jednym sposobem według swych podobieństw, tak mianowicie mówi się, że rzeczy są w Bogu, o ile są w Jego wiedzy. I tak to, że mówią w nim należałoby przypisywać jako swoistą właściwość Synowi. Innym zaś sposobem zawiera Bóg rzeczy, o ile Bóg dobrocią swoją je utrzymuje i nimi rządzi, kierując do odpowiedniego celu. I tak to w którym przypisuje się jako swoistą właściwość Duchowi Świętemu, jak i dobroć. Nie trzeba też by stosunek przyczyny celowej choć jest pierwszą z przyczyn, przypisywało się jako swoistą właściwość Ojcu, który jest początkiem nie z początku; Osoby boskie bowiem, których Ojciec jest początkiem, nie pochodzą jakby do celu, skoro każda z nich jest ostatecznym celem; lecz naturalnym pochodzeniem, które jak się wydaje, należy raczej do pojęcia możności naturalnej.

Co do tego zaś, co bada się o innych przedmiotach, należy powiedzieć, że prawda, skoro należy do rozumu, jak powiedziano powyżej, przypisuje się jako swoista właściwość Synowi, jednak nie jest jego swoistą właściwością. Prawdę bowiem, jak powyżej powiedziano, można rozważać o ile jest w rozumie, albo o ile jest w rzeczy. Jak więc rozum, i rzecz wzięta istotnościowo, są czymś istotnościowym, a nie osobowym, tak i prawda. Definicja zaś wprowadzona przez Augustyna, podaje się o prawdzie o ile się ją przypisuje Synowi jako swoistą własność.

Księga żywota zaś wprowadza wprawdzie pojęcie wiedzy wprost, a pośrednio życia, jest bowiem jak powyżej powiedziano wiedzą Boga o tych, którzy mają otrzymać życie wieczne. Stąd się ją przypisuje jako swoistą właściwość Synowi; chociaż życie przypisuje się jako swoistą właściwość Duchowi świętemu, o ile wnosi pojęcie pewnego ruchu wewnętrznego, i tak odpowiada swoistej właściwości Ducha Świętego, o ile jest Miłością. Być zaś przez kogoś napisanym, nie należy do pojęcia księgi, o ile jest księgą, lecz o ile jest czymś wykonanym. Stąd nie wnosi pojęcia pochodzenia, ani nie jest osobowym, lecz przypisane jako swoista właściwość Osobie.

Samo zaś Który jest przypisuje się jako swoistą właściwość osobie Syna, nie według właściwego pojęcia, lecz z powodu czegoś doń dodanego, o ile mianowicie w przemówieniu Boga do Mojżesza, była zawarta figura uwolnienia rodzaju ludzkiego, które dokonało się przez Syna. Lecz jednak o ile to, Który bierze się względnie, może czasem wskazywać na osobę Syna, i tak brałoby się osobowo, jak na przykład, gdyby się powiedziało Syn jest zrodzony, Który jest; jak osobowym jest też Bóg zrodzony. Lecz wzięte w sposób nieskończony jest istotnościowe. A chociaż wydaje się, że ów zaimek ten, mówiąc gramatycznie, należy do jakiejś szczególnej osoby, jednak każdą rzecz, na którą można wskazać mówiąc gramatycznie, można nazwać osobą; mówimy bowiem ten kamień i ten osioł. Stąd, mówiąc gramatycznie, także na istotność bożą, o ile się ją oznacza przez to imię Bóg i pod nie się podstawia, można wskazywać tym zaimkiem ten, według słów księgi Wyjścia (Wj 15, 2): Ten Bóg mój i wielbić go będę.

Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.