I, q. 40, a. 2
Czy osoby odróżniają się przez stosunki
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że osoby nie odróżniają się przez stosunki. Rzeczy pojedyncze bowiem odróżniają się same przez się. Lecz osoby boskie są najbardziej pojedyncze. Zatem odróżniają się same przez siebie, a nie przez stosunki.
Zarzut drugi. Oprócz tego, każda forma odróżnia się tylko przez swój rodzaj; białe od czarnego różni się bowiem tylko jakością. Lecz hipostaza oznacza osobnika w rodzaju substancji. Zatem hipostazy nie mogą się odróżniać stosunkami.
Zarzut trzeci. Oprócz tego, rzecz absolutna jest pierwej niż względna. Lecz pierwszym rozróżnieniem jest rozróżnienie osób boskich. Zatem osoby boskie nie odróżniają się stosunkami.
Zarzut czwarty. Oprócz tego, to co z góry przypuszcza odróżnienie, nie może być pierwszą zasadą odróżnienia. Lecz stosunek z góry przypuszcza odróżnienie, skoro się go kładzie w definicji, byt bowiem stosunku to odnoszenie się do czegoś innego (Categor. cap. V). Zatem pierwszą zasadą odróżniającą w Bogu nie może być stosunek.
Lecz przeciwnym jest co mówi Boecjusz w księdze de Trin. (cap. VI), że tylko stosunek mnoży Trójcę Osób boskich.
Odpowiadam, że gdy w jakiejkolwiek mnogości rzeczy znachodzi się coś wspólnego wszystkim, trzeba szukać czegoś, co odróżnia jedno od drugiego. Stąd, skoro trzy osoby schodzą się co do jedności istotności, należy szukać czegoś, czym się odróżniają, i co sprawia, że jest ich więcej. Znajdują się zaś w Bogu dwie rzeczy, według których się odróżniają, mianowicie pochodzenie i stosunek. A te, choć nie różnią się rzeczowo, różnią się jednakże co do sposobu oznaczania; pochodzenie bowiem oznacza się sposobem czynu, jak rodzenie, stosunek zaś sposobem formy, jak ojcostwo. Niektórzy więc, zważając na to, że stosunek idzie za czynem, powiedzieli, że hipostazy w Bogu odróżniają się pochodzeniem; jak na przykład, gdy mówimy, że Ojciec różni się od Syna, o ile tamten rodzi a ten jest zrodzony. Stosunki zaś czyli własności ujawniają zatem różnice hipostaz czyli osób, jak i w stworzeniach, własności okazują różnice osobników, które się dokonują przez czynniki materialne. Lecz to nie da się utrzymać z dwóch powodów.
Po pierwsze mianowicie ponieważ, by zrozumieć dwie rzeczy różne od siebie, trzeba rozumieć ich różnicę przez coś, co jest obu wewnętrzne, jak w rzeczach stworzonych przez materię lub przez formę. Pochodzenie zaś jakiejś rzeczy nie oznacza czegoś wewnętrznego, lecz pewną drogę od rzeczy lub do rzeczy, jak na przykład rodzenie oznacza pewną drogę do rzeczy zrodzonej, i coś pochodzącego od rodzącego. Stąd być nie może, by rzecz zrodzona i rodząca odróżniały się tylko rodzeniem, lecz trzeba rozumieć tak w rodzącym, jak w zrodzonym w czym się nawzajem od siebie odróżniają. W osobie boskiej zaś nie można niczego innego umysłem uchwycić, jak tylko istotność i stosunek, czyli własność. Stąd, skoro zgadzają się co do istotności, pozostaje, że osoby odróżniają się od siebie przez stosunki.
Po drugie, ponieważ różnicy w osobach boskich nie należy tak rozumieć, jakoby dzieliło się coś wspólnego, ponieważ wspólna istotność pozostaje niepodzielona, lecz trzeba, by samo to, co odróżnia, stanowiło rzeczy odróżnione. O tyle zaś stosunki lub własności odróżniają lub stanowią hipostazy lub osoby, o ile one są same osobami bytującymi substancjalnie, jak ojcostwo jest Ojcem i synostwo jest Synem, dlatego, że w Bogu to co abstrakcyjne nie różni się od konkretnego. Lecz jest przeciwnym pojęciu pochodzenia, by stanowiło ono hipostazę lub osobę. Pochodzenie bowiem, wzięte w znaczeniu czynnym, oznacza się jako wychodzące od osoby bytującej substancjalnie, stąd ją uprzednio przypuszcza. Pochodzenie zaś wzięte w znaczeniu biernym, jako narodzenie oznacza się jako drogę do osoby substancjalnie bytującej, a nie stanowiące jeszcze osoby. Stąd poprawniej jest powiedzieć, że osoby lub hipostazy odróżniają się stosunkami niż że odróżniają się pochodzeniem. Chociaż bowiem odróżniają się obydwoma sposobami, jednak według naszego sposobu pojmowania pierwej i główniej przez stosunki. Stąd to imię Ojciec oznacza nie tylko własność, lecz także hipostazę, lecz to imię Rodziciel lub Rodzący oznacza tylko własność. To imię Ojciec bowiem oznacza stosunek, który odróżnia i stanowi hipostazę: to imię zaś Rodzący albo Zrodzony oznacza pochodzenie, które nie odróżnia i nie stanowi hipostazy.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Osoby są samymi stosunkami bytującymi. Stąd się nie sprzeciwia pojedynczości osób boskich, by odróżniały się stosunkami.
Odpowiedź na drugi zarzut. Osoby boskie nie rozróżniają się w bycie, w którym istnieją substancjalnie, ani w czymś absolutnym, lecz tylko w tym, co się orzeka względem czegoś. Stąd do rozróżnienia ich wystarcza stosunek.
Odpowiedź na trzeci zarzut. Im rozróżnienie jest wcześniejsze, tym bliższe jest jedności. I dlatego musi być najmniejsze. I dlatego rozróżnienie osób może być tylko przez to, co najmniej odróżnia, mianowicie przez stosunek.
Odpowiedź na czwarty zarzut. Stosunek przypuszcza rozróżnienie podmiotów, gdy jest przypadłością; lecz gdy stosunek substancjalnie bytuje, nie przypuszcza uprzednio, lecz sam niesie ze sobą rozróżnienie. Skoro się bowiem mówi, że byt stosunku jest to, że się odnosi do czegoś drugiego, przez to coś drugiego rozumie się współstosunek, który nie jest wcześniejszy, ale współczesny naturze.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.