Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

I, q. 40, a. 3

Czy pozostaną jeszcze hipostazy, gdy się umysłem oderwie od osób stosunki

Zarzut pierwszy. Wydaje się, że gdy się umysłem oderwie własności czyli stosunki od osób, pozostaną jeszcze hipostazy. To bowiem, do czego coś stoi w stosunku przez dodanie, można rozumieć usunąwszy to, co mu jest dodane; jak na przykład człowiek stoi w stosunku do zwierzęcia przez dodanie, i można rozumieć zwierzę, gdy się usunie rozumne. Lecz osoba stoi do hipostazy w stosunku przez dodanie, osoba jest bowiem hipostazą różniącą się własnością, należącą do godności (p. R. XXIX, par. 3). A więc odsunąwszy od osoby własność osobową, rozumie się hipostazę.

Zarzut drugi. Oprócz tego to, że Ojciec jest Ojcem i że jest kimś, nie jest z tego samego powodu. Skoro bowiem ojcostwem jest Ojcem, jeśliby ojcostwem był kimś, wynikałoby, że Syn, w którym nie ma ojcostwa, nie byłby kimś. Gdy się więc umysłem usunie ojcostwo od Ojca, pozostaje jeszcze, że jest kimś, a to znaczy, że jest hipostazą. Zatem gdy się usunie własność od osoby, pozostaje hipostaza.

Zarzut trzeci. Oprócz tego Augustyn mówi w V de Trin. (cap. VI): Nie jest tym samym powiedzieć niezrodzony, co powiedzieć Ojciec; bo nawet gdyby nie był zrodził Syna, nic by nie przeszkadzało nazwać go niezrodzonym. Lecz gdyby Syna nie zrodził, nie byłoby w nim ojcostwa. Zatem usunąwszy ojcostwo, jeszcze pozostaje hipostaza Ojca, jako niezrodzona.

Lecz przeciwnym jest, co mówi Hilary w IV de Trin. (Num. 10): Niczego Syn nie ma jak tylko to, że jest zrodzony. Przez Narodzenie zaś jest Synem. Zatem usunąwszy synostwo, nie pozostaje hipostaza Syna. I ten sam powód odnosi się do innych osób.

Odpowiadam, że abstrakcja umysłowa odbywa się dwojako. Po pierwsze mianowicie, gdy powszechne odrywa się od poszczególnego, jak zwierzę od człowieka. Po drugie zaś, gdy formę odrywa się od materii, jak na przykład formę koła odrywa się umysłem od wszelkiej materii zmysłowej. Między tymi abstrakcjami zaś jest ta różnica, że w abstrakcji, która się odbywa odnośnie do powszechnego i poszczególnego, nie pozostaje to, od czego się abstrahuje; usunąwszy bowiem od człowieka różnicę rozumowości, nie pozostaje w umyśle człowiek, lecz tylko zwierzę. W abstrakcji zaś, którą się rozważa odnośnie do formy i materii, obydwie pozostają w umyśle, odrywając bowiem formę koła od spiżu, pozostaje osobno w naszym umyśle i pojęcie koła i pojęcie spiżu.

Chociaż zaś w Bogu nie ma rzeczowo ani powszechnego ani poszczególnego, ani formy ani materii, jednak, odnośnie do sposobu oznaczania, znajduje się pewne podobieństwo do tych rzeczy w Bogu; i według tego sposobu mówi Damascen (de Fide Orth. lib. III, cap. VI), że powszechne jest substancją, poszczególne zaś hipostazą. Jeśli więc mówimy o abstrakcji, która się odbywa odnośnie do powszechnego i poszczególnego, usunąwszy własności, pozostaje w umyśle wspólna istotność, a nie hipostaza Ojca, która jest jakoby czymś poszczególnym. Jeśli zaś mówimy odnośnie do sposobu abstrahowania formy od materii, to usunąwszy własności nieosobowe, pozostaje pojęcie hipostaz i osób, jak na przykład gdy się pojęciowo usunie od Ojca, że jest niezrodzony lub tchnący, pozostaje hipostaza lub osoba Ojca. Lecz usunąwszy pojęciowo własność osobową, usuwa się pojęcie hipostazy. Nie należy bowiem rozumieć, że własności osobowe w Bogu tak dołączają się do hipostaz, jak forma do podmiotu istniejącego uprzednio, lecz przynoszą ze sobą swe podłoża, o ile są samymi osobami bytującymi substancjalnie, jak ojcostwo jest samym Ojcem; hipostaza bowiem oznacza coś odróżnionego w Bogu, skoro hipostaza jest substancją indywidualną. Skoro więc stosunek jest tym, co odróżnia hipostazy i je stanowi, jak powiedziano (w par. poprzednim), pozostaje, że gdy się usunie w myśli stosunki osobowe, hipostazy nie pozostają.

Lecz jak powiedziano (tamże), niektórzy mówią, że hipostazy w Bogu nie odróżniają się przez stosunki, lecz przez samo tylko pochodzenie; tak, że Ojciec jest jakąś hipostazą przez to, że nie jest od drugiego, Syn zaś przez to, że jest od drugiego przez rodzenie. Stosunki dołączające się jako własności należące do godności, stanowią pojęcie osoby, stąd się też nazywają osobistościami. Stąd usunąwszy w myśli tego rodzaju stosunki, pozostają wprawdzie hipostazy, lecz nie osoby.

Lecz to nie może się ostać z dwóch powodów. Po pierwsze dlatego, że stosunki odróżniają i stanowią hipostazy, jak wykazano (tamże). Po drugie, dlatego, że każda hipostaza natury rozumnej jest osobą, jak jest jasnym w definicji Boecjusza, który mówi, że osoba jest substancją wyosobnioną natury rozumnej. Stąd na to, by była hipostaza a nie osoba, trzeba abstrahować ze strony natury rozumność, jednak nie własność od strony osoby.

Odpowiedź na pierwszy zarzut. Osoba nie dodaje do hipostazy własności odróżniającej absolutnie, lecz własność odróżniającą, należącą do godności, wszystko to bowiem należy przyjąć zamiast jednej różnicy. Do godności zaś należy własność odróżniająca, o ile rozumie się jako bytująca substancjalnie w naturze rozumnej. Stąd, gdy się usunie od osoby własność odróżniającą, nie pozostaje hipostaza, lecz pozostawałaby, gdyby się usunęło rozumność natury. Zarówno bowiem osoba jak hipostaza jest substancją indywidualną, stąd w Bogu stosunek odróżniający należy do pojęcia obydwóch.

Odpowiedź na drugi zarzut. Ojcostwem Ojciec nie tylko jest Ojcem, lecz jest Osobą i jest kimś czyli hipostazą. Jednak nie wynika, by Syn nie był kimś, czyli hipostazą, jak nie wynika, by nie był osobą.

Odpowiedź na trzeci zarzut. Nie było intencją Augustyna powiedzieć, że hipostaza Ojca pozostaje niezrodzona, gdy się usunie ojcostwo, jakoby niezrodzoność stanowiła i odróżniała hipostazę Ojca; to bowiem być nie może, skoro niezrodzony nie kładzie niczego, lecz mówi się przecząco, jak on to sam mówi (tamże). Lecz mówi w ogólności, ponieważ nie wszystko, co jest niezrodzone, jest Ojcem. Usunąwszy więc ojcostwo, nie pozostaje w Bogu hipostaza Ojca, jako odróżniona od innych osób, lecz jako odróżniona od stworzeń, jak to rozumieją żydzi.

Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.