I, q. 41, a. 3
Czy czyny związane z cechami pochodzą od czegoś
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że czyny związane z cechami nie pochodzą od czegoś. Jeśli bowiem Ojciec rodzi Syna z czegoś, to albo ze siebie samego, albo z czegoś innego. Jeśli z czegoś innego, to, skoro to, z czego ktoś się rodzi, jest w tym co się rodzi, wynika, że w Synu jest coś innego niż jest w Ojcu. A to jest przeciw słowom Hilarego w VII de Trin. (n. 39), gdzie mówi: Nic w nich nie ma różnego, ani obcego. Jeśli zaś z siebie samego Ojciec rodzi Syna, to zaś, z czego coś się rodzi, jeśli jest trwałe, otrzymuje nazwę od tego co się rodzi, jak na przykład mówimy, że człowiek jest biały ponieważ człowiek trwa, gdy z nie białego staje się białym, wynika więc, że Ojciec albo nie trwa zrodziwszy Syna, albo, że Ojciec jest Synem, co jest fałszywym. Zatem Ojciec nie rodzi Syna z czegoś, lecz z niczego.
Zarzut drugi. Oprócz tego to z czego coś się rodzi, jest początkiem tego, co się rodzi. Jeśli więc Ojciec rodzi Syna z istotności, czyli natury swojej, wynika, że istotność czyli natura Ojca jest początkiem Syna. Lecz nie początkiem materialnym; ponieważ materii w Bogu nie ma. Zatem jest początkiem niejako czynnym, jak rodzący jest początkiem zrodzonego. I tak wynika że istotność rodzi, a dowiedziono powyżej (R. XXXIX, par. 5), że to jest niemożliwe.
Zarzut trzeci. Oprócz tego mówi Augustyn (De Trin. lib. VII, cap. VI), że trzy osoby nie są z tej samej istotności, ponieważ nie jest czym innym istotność i osoba. Lecz osoba Syna nie jest czymś innym od istotności Ojca. Więc Syn nie jest z istotności Ojca.
Zarzut czwarty. Oprócz tego każde stworzenie jest z niczego. Lecz Syna nazywa Pismo św. stworzeniem, mówi bowiem (Syr 24, 5) z ust Mądrości zrodzonej: Jam wyszła z ust Najwyższego, pierworodna przed wszystkim stworzeniem; a następnie powiedziano z ust tejże samej Mądrości (Syr 24, 14): Od początku i przed wieki jestem stworzona. Zatem Syn nie jest zrodzony z czegoś, lecz z niczego. I podobnie można zarzucić co do Ducha św., z powodu tego co powiedziano (Za 12, 1): Mówi Pan rozciągający niebiosa i gruntujący ziemię, a tworzący ducha człowieczego w nim, i (Am 4, 13), według innego tekstu: Ja tworzący góry i stwarzający ducha.
Lecz przeciwnym jest co mówi Augustyn w księdze de Fide ad Petrum (cap. II); Ojciec Bóg, ze swej natury bez początku, zrodził Syna sobie równego.
Odpowiadam, że Syn nie jest zrodzony z niczego, lecz z substancji Ojca. Wykazano bowiem powyżej (R. XXVII, par. 2, R. XXXIII, par. 2 i 3), że ojcostwo i synostwo i zrodzenie, prawdziwie i właściwie jest w Bogu. Taka zaś jest różnica między rodzeniem prawdziwym, przez które ktoś pochodzi, jako Syn, a utworzeniem, że tworzący tworzy coś z materii zewnętrznej, jak stolarz robi ławkę z drzewa, człowiek zaś rodzi Syna z siebie samego. Jak zaś robotnik stworzony czyni coś z materii, tak Bóg czyni z niczego, jak się to poniżej okaże (R. XLV, par. 2), nie jakoby owo nic wchodziło do substancji rzeczy, lecz ponieważ przez Niego tworzy się cała substancja rzeczy, nie przyjmując uprzednio nic innego. Jeśliby więc Syn pochodził od Ojca, jako istniejący z niczego, w takim byłby stosunku do Ojca, jak rzecz zrobiona do twórcy; a jasnym jest, że to nie może mieć właściwej nazwy synostwa, lecz tylko według pewnego podobieństwa. Stąd pozostaje, że gdyby Syn pochodził od Ojca, jakoby z niczego istniejąc, nie byłby prawdziwie i właściwie Synem. A przeciwnie do tego mówi (1 J 5, 20): abyśmy byli w prawdziwym Synu jego Jezusie Chrystusie. Zatem prawdziwy Syn Boga nie jest z niczego, ani nie jest uczyniony, ale tylko zrodzony. Jeżeli zaś jakieś stworzenia uczynione przez Boga z niczego nazywają się Synami Bożymi, dzieje się to przenośnie, według pewnego upodobnienia do Tego, który prawdziwie jest Synem. Stąd, o ile On sam jest prawdziwym i naturalnym Synem Bożym, nazywa się jednorodzony, według owych słów (J 1, 18): Jednorodzony, który jest na łonie ojcowskim, on opowiedział. O ile zaś przez upodobnienie do niego inni nazywają się synami przybranymi, jakby przenośnie mówi się, że jest pierworodny, według słów (Rz 8, 29): których przejrzał i przeznaczył, aby byli podobni obrazowi Syna jego, żeby on był pierworodny między wielu braćmi. Wynika więc koniecznie, że Syn boży jest zrodzony z substancji Ojca. Jednak inaczej niż syn człowieka. Część bowiem substancji człowieka rodzącego przechodzi do substancji zrodzonego. Lecz natura boska nie jest podzielna. Stąd jest koniecznym, by Ojciec, rodząc Syna, nie przelewał w niego części natury, lecz by udzielił mu całej natury, a pozostaje rozróżnienie tylko odnośnie do pochodzenia, jak wynika z tego co powyżej powiedziano (R. XL, par. 2).
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Gdy się mówi, że Syn jest zrodzony z Ojca, ten przyimek z oznacza początek rodzący współsubstancjalny, nie zaś początek materialny. Co bowiem się wyprowadza z materii, dokonuje się przez przemianę w jakąś inną formę tego, z czego się wyprowadza w jakąś formę. Istotność boża zaś nie jest przemienna, ani też nie może przyjąć innej formy.
Odpowiedź na drugi zarzut. Gdy się mówi, że Syn jest zrodzony z istotności Ojca, to według tłumaczenia Magistra V dist. I Sent., oznacza stosunek początku jakoby czynnego, i tam tak wykłada: Syn jest zrodzony z istotności Ojca, to znaczy z Ojca który jest istotnością; dlatego, że Augustyn w XV księdze de Trin. (cap. XIII) mówi: Gdy mówię z Ojca, który jest istotnością, jest to samo jak gdybym wyraźniej mówił z istotności Ojca. Lecz wydaje się, że to nie wystarcza do wyrażenia sensu tego powiedzenia. Możemy bowiem powiedzieć, że stworzenie jest z Boga który jest istotnością, a nie, że jest z istotności Boga. Stąd można inaczej powiedzieć że ten przyimek z zawsze oznacza współistotność. Stąd nie mówimy, że dom jest z budowniczego, skoro on nie jest przyczyną współistotną. Możemy zaś powiedzieć, że coś jest z czegoś, jakkolwiek by się to oznaczało jako początek współistotny, czy to jest ono początkiem czynnym, jak się mówi, że Syn jest z Ojca, czy to jest początkiem materialnym, jak na przykład mówi się, że nóż jest z żelaza, czy to jest początkiem formalnym, w tych rzeczach tylko, w których same formy substancjalnie bytują, a nie dołączają się do czegoś innego; możemy bowiem powiedzieć, że anioł jest z natury umysłowej. I w ten sposób mówimy, że Syn jest zrodzony z istotności Ojca, o ile istotność Ojca, udzielona Synowi przez rodzenie, bytuje w nim substancjalnie.
Odpowiedź na trzeci zarzut. Gdy się mówi Syn jest zrodzony z istotności Ojca, dodaje się coś ze względu na co można uratować rozróżnienie. Lecz gdy się mówi, że trzy Osoby są z istotności bożej, nie kładzie się czegoś, ze względu na co można by wnieść rozróżnienie oznaczone przyimkiem. I dlatego nie ma podobieństwa.
Odpowiedź na czwarty zarzut. Gdy się mówi mądrość jest stworzona można rozumieć nie o Mądrości, która jest Synem bożym, lecz o mądrości stworzonej, którą Bóg wlał w stworzenia. Mówi się bowiem (Syr 1, 9-10), ten ją stworzył, mianowicie mądrość, w Duchu Świętym i rozlał ją po wszystkich sprawach swoich. Nie jest też rzeczą nieodpowiednią, że w jednym tekście mówi się w Piśmie św. o mądrości zrodzonej i stworzonej, ponieważ mądrość stworzona jest pewnym uczestnictwem w Mądrości niestworzonej. Może się też odnosić do natury stworzonej, przyjętej przez Syna, tak, że sens jest następujący: Od początku i przed wieki jestem stworzona, to znaczy przewidziano, że łączę się ze stworzeniem. Albo przez to, że nazywa się Mądrość stworzoną i zrodzoną, podsuwa się nam sposób rodzenia boskiego. W rodzeniu bowiem, to co się rodzi, przyjmuje naturę rodzącego, a to należy do doskonałości; w stworzeniu zaś, stwarzający nie zmienia się, lecz stworzone nie otrzymuje natury stwarzającego. Nazywa się więc Syna i stworzonym i zrodzonym, by przyjąć ze stworzenia niezmienność Ojca, a ze zrodzenia jedność natury w Ojcu i Synu. I tak tłumaczy się jak rozumiał Hilary to miejsce w Piśmie św., w księdze de Synod. (Super can. V Ancyran). Powagi zaś przytoczone nie mówią o Duchu św., lecz o duchu stworzonym, którego czasem nazywa się wiatrem, czasem powietrzem, czasem tchnieniem człowieka, czasem także duszą, lub jakąkolwiek substancją niewidzialną.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.