Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

I, q. 44, a. 3

Czy przyczyna wzorowa jest czymś poza Bogiem

Zarzut pierwszy. Wydaje się, że przyczyna wzorowa jest czymś poza Bogiem. To bowiem, co odwzorowane, ma podobieństwo do wzoru. Lecz stworzenia są dalekie od podobieństwa bożego. Zatem Bóg nie jest ich przyczyną wzorową.

Zarzut drugi. Oprócz tego, wszystko co jest przez uczestnictwo sprowadza się do czegoś, co istnieje samo przez siebie, jak rzecz zapalona do ognia, jak już powiedziano (w par. 1). Lecz wszystko co jest w rzeczach zmysłowych, jest tylko przez uczestnictwo w jakimś gatunku; to zaś stąd jest jasnym, że w żadnej z rzeczy zmysłowych nie znajduje się tylko to, co należy do pojęcia gatunku, lecz do pierwiastków gatunkowych dołączają się pierwiastki wyosabniające. Trzeba więc przyjąć same te gatunki przez siebie istniejące, jak człowieka istniejącego samego przez siebie i konia istniejącego samego przez siebie i t. p. I te nazywa się wzorowymi. Zatem istnieją poza Bogiem pewne rzeczy wzorowe.

Zarzut trzeci. Oprócz tego, nauka i definicje odnoszą się do samych gatunków, nie według tego jak istnieją w rzeczach poszczególnych; nie ma bowiem ani nauki, ani definicji o rzeczach poszczególnych. Zatem są pewne byty, które są bytami lub gatunkami nie będącymi w rzeczach poszczególnych. I te nazywają się wzorowymi. Zatem ten sam wniosek co powyżej.

Zarzut czwarty. Oprócz tego widać to samo u Dionizego, który mówi w V cap. de Div. Nom., że byt istniejący sam przez się, jest pierwej niż życie istniejące samo przez się, niż mądrość istniejąca sama przez się.

Lecz przeciwnym jest, że wzór jest tym samym co idea. Lecz idee według tego, co mówi Augustyn w księdze Octog. trium Quaest. (qu. 46): są głównymi formami, zawartymi w boskim umyśle. Więc wzory rzeczy nie istnieją poza Bogiem.

Odpowiadam, że Bóg jest pierwszą przyczyną wzorową wszystkich rzeczy. By to pokazać należy rozważyć, że dla wytworzenia jakiejś rzeczy, dlatego jest wzór potrzebny, by skutek poszedł za określoną formą; artysta bowiem wytwarza określoną formę w materii, według wzoru, który ogląda, czy on jest wzorem, na który szczególnie spogląda, czy też jest wzorem poczętym wewnątrz w umyśle. Jasnym zaś jest, że to co się dzieje naturalnie, trzyma się określonych form. To zaś określenie form, musi się sprowadzić, jako do pierwszego początku do mądrości bożej, która wymyśliła porządek wszechświata, polegający na rozróżnieniu rzeczy. I dlatego trzeba powiedzieć, że w mądrości bożej są typy wszystkich rzeczy, które wyżej (R. XV, par. 1), nazwaliśmy ideami, to znaczy formami wzorowymi, istniejącymi w umyśle bożym. A te mianowicie, chociaż się je mnoży odnośnie do stosunków do rzeczy, jednak nie są czymś rzeczowo różnym od istotności Boga, o ile różne rzeczy mogą w różny sposób uczestniczyć w Jego podobieństwie. Tak więc Sam Bóg jest pierwszym wzorem wszystkich rzeczy. W rzeczach stworzonych można także nazwać niektóre wzorami innych, o ile niektóre są na podobieństwo innych, czy to odnośnie do tego samego gatunku, czy to odnośnie do analogii jakiegoś naśladownictwa.

Odpowiedź na pierwszy zarzut. Chociaż stworzenia nie dosięgają tego, by co do natury były podobnymi do Boga podobieństwem gatunku, jak człowiek zrodzony do człowieka rodzącego, dosięgają jednak Jego podobieństwa, odnośnie do tego, że przedstawiają idee znajdujące się w umyśle bożym, jak dom, który jest w materii, jest podobny do domu, który jest w umyśle artysty.

Odpowiedź na drugi zarzut. Do pojęcia człowieka należy, że jest w materii, i tak nie można znaleźć człowieka bez materii. Chociaż więc ten człowiek jest człowiekiem przez uczestniczenie w gatunku, nie można go jednak sprowadzić jako do przyczyny, do czegoś istniejącego samo przez się w tym samym gatunku, lecz do gatunku przewyższającego, jakim są substancje oddzielne. To samo odnosi się i do innych rzeczy świata zmysłowego.

Odpowiedź na trzeci zarzut. Chociaż każda nauka i definicja odnosi się tylko do bytów, nie musi jednak rzecz mieć takiego samego realnego sposobu bytowania, jak myśl o niej ma w naszym umyśle. My bowiem mocą umysłu czynnego odrywamy pojęcia powszechne od poszczególnych warunków, nie potrzeba jednak, by pojęcia powszechne istniały poza poszczególnymi przedmiotami, jako wzorowe dla poszczególnych.

Odpowiedź na czwarty zarzut. Jak mówi Dionizy w XI cap. de Div. Nom. życiem samym przez się i mądrością samą przez się czasami nazywa on samego Boga, czasami moc daną samym rzeczom, a nie jakieś rzeczy mające byt same przez się, jak to twierdzili starożytni.

Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.