I, q. 45, a. 2
Czy Bóg może coś stworzyć
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że Bóg nie może niczego stworzyć. Według Filozofa bowiem I Physic., przyjęli filozofowie starożytni jako zasadę uznaną przez wszystkich, że nic nie staje się z niczego. Lecz moc boża nie rozciąga się na to, co jest przeciwne pierwszym zasadom, jak na przykład by Bóg sprawił, żeby całość nie była większa od swej części, lub by twierdzenie i przeczenie były równocześnie prawdziwe. Zatem Bóg nie może z niczego coś czynić lub stworzyć.
Zarzut drugi. Oprócz tego, jeśli stwarzać znaczy uczynić coś z niczego, zatem być stworzonym znaczy stawać się czymś. Lecz wszelkie stawanie się jest zmianą. Zatem stwarzanie jest zmianą. Lecz wszelka zmiana jest z jakiegoś podmiotu, jak jest jasnym z definicji ruchu, ruch bowiem jest czynem czegoś istniejącego w możności. (Physic, lib. III cap. I). Zatem jest niemożliwym, by Bóg uczynił coś z niczego.
Zarzut trzeci. Oprócz tego trzeba, by to co jest uczynione, kiedyś się stało. Lecz nie można powiedzieć, by to, co jest stwarzane, równocześnie się stawało i było uczynione, gdyż w rzeczach trwałych, to co się staje, nie istnieje, to zaś co zostało uczynione, już jest, zatem równocześnie by coś było i nie było. Jeżeli więc coś się staje, stawanie się jego poprzedza to, że zostało zrobione. Lecz to być nie może, jeżeli nie istnieje uprzednio podmiot, w którym by się samo stawanie się odbywało. Zatem jest niemożliwe, by się coś stawało z niczego.
Zarzut czwarty. Oprócz tego nie można przejść odległości nieskończonej. Lecz między bytem i niebytem jest odległość nieskończona. Zatem nie przydarza się, by coś stawało się z niczego.
Lecz przeciwnym jest co powiedziano ks. Rodz. (Rdz 1, 1): Na początku stworzył Bóg niebo i ziemię.
Odpowiadam, że nie tylko nie jest niemożliwym, by Bóg coś stworzył, lecz należy przyjąć, że Bóg stworzył wszystko, jak wynika z tego co powiedziano powyżej. Ktokolwiek bowiem robi jakąś rzecz z drugiej, przypuszcza się o tej rzeczy, z której robi, że istnieje ona przed jego czynnością, a nie wytwarza się samą czynnością, jak artysta robi coś z rzeczy naturalnych jak z drzewa i spiżu, których przyczyną nie jest czynność sztuki, lecz czynność natury. Lecz i sama natura powoduje rzeczy naturalne odnośnie do formy, przypuszcza jednak uprzednio materię. Jeśliby więc Bóg czynił tylko z czegoś przypuszczanego uprzednio, wynikałoby, że nie On spowodował ową rzecz uprzednio przypuszczaną. Wykazano zaś powyżej (R. XLIV, par. 1, 2), że nie ma żadnego bytu nie pochodzącego od Boga, który jest powszechną przyczyną całego bytu. Stąd trzeba powiedzieć, że Bóg z niczego powołał rzeczy do bytu.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Filozofowie starożytni, jak powyżej powiedziano (tamże par. 2) rozważali tylko wypływ poszczególnych skutków z poszczególnych przyczyn, które muszą coś uprzednio przypuszczać w swej czynności, i według tego było ich powszechnym mniemaniem, że z niczego nic nie powstaje. To jednak nie zachodzi w pierwszej emanacji od powszechnego początku rzeczy.
Odpowiedź na drugi zarzut. Stwarzanie jest tylko według naszego sposobu pojmowania zmianą. Do pojęcia zmiany bowiem należy, by rzecz jedna i ta sama była różna teraz i przedtem. Czasem bowiem ten sam byt w czynie, w innym stanie jest teraz niż przedtem, jak na przykład w przypadku ruchów, co do ilości, jakości i miejsca; czasem zaś ten sam jest byt tylko w możności, jak na przykład w zmianie substancjalnej, której podmiotem jest materia. Lecz w stwarzaniu, które powołuje do bytu całą substancję rzeczy, tylko według naszego sposobu pojmowania można wymyśleć coś takiego, co by pozostając jednym i tym samym, innym było teraz niż przedtem, na przykład gdy pomyślimy, że jakiejś rzeczy najpierw zupełnie nie było, a potem, że jest. Lecz skoro działanie i doznawanie schodzą się w substancji ruchu, a różnią się tylko co do różnych stosunków, jak powiedziano w III Physic, cap. III, po usunięciu ruchu muszą pozostać tylko różne stosunki w stwarzającym i stworzonym. Lecz ponieważ sposób oznaczania idzie za sposobem rozumienia, jak powiedziano (R. XIII, par. 1), oznacza się stwarzanie sposobem zmiany, i dlatego się mówi, że stwarzać znaczy uczynić coś z niczego. Chociaż wyrażenia czynić i być uczynionym są tu odpowiedniejsze niż zmieniać i być zmienionym, ponieważ zrobić i być zrobionym wprowadzają stosunek przyczyny do skutku, i skutku do przyczyny, a zmianę tylko następczo.
Odpowiedź na trzeci zarzut. W tych rzeczach, które się dzieją bez ruchu, równoczesne jest stawać się i być zrobionym, czy to uczynienie takie jest kresem ruchu, jak oświetlanie (równocześnie bowiem jest coś oświetlane, i oświetlone), czy to nie jest kresem ruchu. Jak na przykład równocześnie tworzy się słowo w sercu i jest utworzone. I w tych rzeczach to co się staje, istnieje, lecz mówiąc, że się staje, oznaczamy, że jest od czegoś drugiego, i że go pierwej nie było. Stąd skoro stwarzanie odbywa się bez ruchu, równocześnie coś się stwarza i jest stworzone.
Odpowiedź na czwarty zarzut. Zarzut ten pochodzi z fałszywego wyobrażenia, jakoby między niczym a bytem była przestrzeń nieskończona, a to oczywiście jest fałszywe. To zaś fałszywe wyobrażenie stąd pochodzi, że stwarzanie oznacza się jako jakąś zmianę zachodzącą pomiędzy dwoma kresami.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.