Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

I, q. 45, a. 5

Czy tylko Bóg ma władzę stwarzania

Zarzut pierwszy. Wydaje się, że nie tylko Bóg ma władzę stwarzania. Według Filozofa bowiem doskonałym jest to, co może czynić rzecz podobną sobie. Lecz stworzenia niematerialne są doskonalsze od stworzeń materialnych, które czynią rzeczy podobne sobie; ogień bowiem rodzi ogień, a człowiek rodzi człowieka. Zatem substancja niematerialna może czynić substancję, która jest do niej podobna. Lecz substancja niematerialna może powstawać tylko przez stwarzanie, skoro nie ma materii, z której by powstawała. Zatem stworzenie jakieś może stwarzać.

Zarzut drugi. Oprócz tego im silniejszy jest opór ze strony rzeczy uczynionej, tym większej siły potrzeba w działającym. Lecz coś przeciwnego stawia większy opór niż nic. Zatem potrzeba większej siły, by uczynić coś z czegoś przeciwnego, co właśnie czyni stworzenie, niż uczynić coś z niczego. Zatem stworzenie może tym bardziej to uczynić.

Zarzut trzeci. Oprócz tego siłę działającego ocenia się według miary tego, co czyni. Lecz byt stworzony jest skończony, jak wykazano powyżej (R. VII, par. 2 i następne), gdy chodziło o nieskończoność Boga. Zatem do wytworzenia czegoś stworzonego przez stwarzanie potrzeba tylko siły skończonej. Lecz posiadanie siły skończonej nie jest przeciwne pojęciu stworzenia. Zatem nie jest niemożliwe, by stworzenie stwarzało.

Lecz przeciwnym jest, co mówi Augustyn w III de Trin. (cap. VIII), że ani dobrzy ani źli aniołowie nie mogą być stwórcami jakiejś rzeczy. Tym mniej więc inne stworzenia.

Odpowiadam, że wystarczająco okazuje się na pierwsze wejrzenie z tego co powiedziano powyżej (par. 1, R. XLIV par. 1, 2), że stwarzanie może być czynnością swoiście właściwą tylko Bogu. Trzeba bowiem sprowadzać skutki powszechniejsze do przyczyn powszechniejszych i wcześniejszych. Pomiędzy zaś wszystkimi skutkami, najpowszechniejszym jest sam byt. Stąd trzeba, by był swoistym skutkiem pierwszej i najpowszechniejszej przyczyny, którą jest Bóg. Stąd także mówi się w księdze De Causis (prop. III, 9), że ani rozum, ani dusza szlachetna nie daje bytu, tylko o ile działa działaniem bożym. Absolutnie zaś wytwarzać byt, nie o ile jest tym lub takim, należy do pojęcia stwarzania. Stąd jest jasnym, że stwarzanie jest czynnością swoistą samego Boga. Zdarza się zaś, że coś uczestniczy w czynności swoistej komuś drugiemu nie własną mocą, lecz jako narzędzie, o ile działa mocą drugiego; jak na przykład powietrze mocą ognia ogrzewa i zapala. I według tego uważali niektórzy, że choć stwarzanie jest czynnością właściwą przyczynie powszechnej, jednak jakaś z przyczyn niższych, o ile działa mocą przyczyny pierwszej, może stwarzać. I tak Avicenna (Metaph. Tr. IX cap. IV) twierdził, że pierwsza substancja oddzielona, którą Bóg stworzył, stwarza następną po sobie, i substancję wszechświata i jego duszę, i że substancja wszechświata stwarza materię ciał niższych. I trzymając się tego samego zdania mówi Magister w V dist. IV. Sent., że Bóg może stworzeniu udzielić mocy stwarzania, by stwarzało na mocy zlecenia, a nie na mocy władzy własnej. Lecz to być nie może. Drugorzędna przyczyna bowiem, służąca jako narzędzie, bierze udział w czynności przyczyny wyższej, tylko o ile przez coś sobie właściwego rozrządzająco przyczynia się do skutku głównego działającego. Jeśliby więc nic tam nie działało według tego co mu jest właściwym, daremnie byłoby używane do działania, nie byłoby też potrzeba określonych narzędzi do określonych czynności. Tak bowiem widzimy, że siekiera ścinając drzewo, co ma z właściwości swej formy, wytwarza formę ławki, która jest skutkiem właściwym głównego czynnika. To zaś co jest właściwym skutkiem Boga stwarzającego, jest to, co przypuszcza się przed wszystkim innym, mianowicie byt absolutnie. Stąd nie może nic działać rozporządzająco i jako narzędzie do tego skutku, skoro stwarzanie nie jest z niczego uprzednio istniejącego, co by można uporządkować czynnością, działającą jako narzędzie czynnika. Stąd więc jest niemożliwym, by jakieś stworzenie miało władzę stwarzania, czy to własną mocą, czy to jako narzędzie czy to na mocy zlecenia. A przede wszystkim jest nieodpowiednim powiedzieć o jakimś ciele by stwarzało, skoro każde ciało działa tylko dotykając lub poruszając, i tak wymaga w swej czynności czegoś istniejącego uprzednio, co by mogło być dotykane i poruszane a to jest przeciw pojęciu stwarzania.

Odpowiedź na pierwszy zarzut. Coś doskonałego uczestnicząc w jakiejś naturze, czyni coś podobnego do siebie, jednak nie wytwarzając swej natury absolutnie, lecz stosując ją do czegoś. Nie może bowiem ten człowiek być przyczyną natury ludzkiej absolutnie wziętej, gdyż w ten sposób byłby przyczyną siebie samego; lecz jest przyczyną, że natura ludzka jest w tym zrodzonym człowieku. I w ten sposób przypuszcza w swej czynności określoną materię, przez którą jest tym człowiekiem. Lecz jak ten człowiek uczestniczy w naturze ludzkiej, tak wszelki byt stworzony uczestniczy, że tak powiem, w naturze bytu, Bóg bowiem jedynie jest swoim bytem, jak powiedziano powyżej (R. VII, par. 1, par. 2). Żaden więc byt stworzony nie może wytwarzać jakiegoś bytu absolutnie, lecz tylko o ile powoduje byt w tym, i tak to, przez co jakaś rzecz jest tym, musi się przypuszczać uprzednio przed czynnością, przez którą ta rzecz tworzy coś do siebie podobnego. W substancji zaś niematerialnej nie można rozumieć uprzednio czegoś, przez co by była tą, jest bowiem tą przez swą formę, przez którą ma byt, skoro to są formy oddzielnie bytujące. Zatem substancja niematerialna nie może wytwarzać innej substancji niematerialnej, podobnej do niej co do jej bytu, lecz co do jakiejś przydanej doskonałości; jak na przykład gdy mówimy, że wyższy anioł oświeca niższego, jak mówi Dionizy (Caelest. Hier. cap. VIII). Według tego sposobu jest ojcostwo także w niebie, jak wynika ze słów Apostoła do Efez. III (Ef 3, 15): Z którego wszelkie ojcostwo na niebie i na ziemi jest nazywane. I z tego także oczywiście wynika, że żaden byt stworzony nie może czegoś powodować, chyba, że się uprzednio coś przypuści. A to sprzeciwia się pojęciu stwarzania.

Odpowiedź na drugi zarzut. Z czegoś przeciwnego staje się coś przypadłościowo, jak się mówi w I Physic. (cap. VII), samo przez się zaś, staje się coś z podmiotu, który jest w możności. Przeciwne więc stawia opór działającemu, o ile przeszkadza możności w dojściu do czynu, do którego działający zamierza ją doprowadzić: jak na przykład ogień zamierza doprowadzić materię wody do czynu, podobnego do jego czynu, lecz przeszkadza mu forma i przeciwne usposobienia, które wiążą możność niejako, by nie przeszła w czyn. Im silniej zaś będzie związana możność, tym większej trzeba będzie mocy w czyniącym do sprowadzenia materii do czynu. Stąd znacznie większej potęgi potrzeba w czyniącym, jeśli nie istnieje uprzednio żadna możność. Tak więc jest jasnym, że potrzeba znacznie większej potęgi, by zrobić coś z niczego, niż z czegoś przeciwnego.

Odpowiedź na trzeci zarzut. Moc działającego ocenia się nie tylko według substancji rzeczy uczynionej, ale także według sposobu działania, większe ciepło bowiem rozgrzewa nie tylko bardziej, ale i szybciej. Chociaż więc stwarzanie jakiegoś skutku skończonego nie wykazuje nieskończonej potęgi, to jednak stworzenie go z niczego wykazuje potęgę nieskończoną. I to jasno wynika z tego, co powyżej powiedziano. Jeśli bowiem o tyle większej potęgi potrzeba w działającym, o ile możność jest dalszą od czynu, trzeba, by moc sprawiającego coś z nie istniejącej przedtem możności, którym to sprawiającym jest stwarzający, była nieskończona, ponieważ nie ma żadnej proporcji między możnością, której nie ma, a jakąkolwiek możnością, którą przypuszcza moc czynnika naturalnego, tak jak jej nie ma między niebytem a bytem. A ponieważ żadne stworzenie nie posiada wprost możności nieskończonej, jak i bytu nieskończonego, jak wykazano powyżej (R. VII, par. 2), wynika stąd koniecznie, że żadne stworzenie nie może stwarzać.

Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.