I, q. 48, a. 4
Czy zło psuje całe dobro
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że zło psuje całe dobro. Jedno bowiem z dwóch przeciwieństw psuje zupełnie drugie. Lecz dobro i zło są przeciwieństwami. Zatem zło może zepsuć całe dobro.
Zarzut drugi. Oprócz tego mówi Augustyn w Enchirid. (cap. 12), że zło szkodzi, o ile usuwa dobro. Lecz dobro jest sobie podobne i jednostajne. Zatem zło usuwa je całkowicie.
Zarzut trzeci. Oprócz tego, zło, póki jest, szkodzi i usuwa dobro. Lecz to, z czego coś się zawsze usuwa, kiedyś się wyczerpie, jeśli nie jest nieskończone; tego zaś nie można powiedzieć o jakimś dobru stworzonym. Zatem zło psuje zupełnie dobro.
Lecz przeciwnym jest co mówi Augustyn w Enchirid. (tamże), że zło nie może zupełnie wyczerpać dobra.
Odpowiadam, że zło nie może zupełnie wyczerpać dobra. Dla wyjaśnienia tego należy rozważyć, że jest trojakie dobro. Jedno, które zostaje zupełnie usunięte przez zło, a to jest dobro przeciwstawione złu, jak na przykład ciemności usuwają zupełnie światło, a ślepota wzrok. Jest zaś pewne dobro, którego zło ani nie usuwa w zupełności, ani go nie zmniejsza, mianowicie dobro, które jest podmiotem zła, ciemności bowiem w niczym nie umniejszają substancji powietrza. Jest zaś pewne dobro, które umniejsza się przez zło, lecz nie usuwa się w zupełności, a tym dobrem jest zdolność podmiotu do czynu. Umniejszenia zaś tego dobra nie należy pojmować tak, jakoby się ono dokonywało przez odejmowanie, jak na przykład bywa umniejszenie w ilościach; lecz przez zwolnienie, jak na przykład bywa umniejszenie w jakościach i formach! Zwolnienie zaś tej zdolności należy przyjąć z przeciwieństwa jej napięcia. Tego rodzaju bowiem zdolność uzyskuje większe napięcie przez przystosowania, którymi materia przygotowuje się do czynu, a te im bardziej się mnożą w podmiocie, tym on jest zdolniejszy do przyjęcia doskonałości i formy. I naodwrót zwalnia się przez przeciwne przystosowania, a te im bardziej się mnożą w materii, im większe ich napięcie, tym bardziej obniża się możność do czynu. Jeśli więc przystosowań przeciwnych nie można mnożyć w nieskończoność, i jeśli ich natężenie nie może się wzmagać, lecz tylko do pewnego kresu, nie umniejsza się też, ani nie obniża w nieskończoność zdolność powyższa. Jak to na przykład widać jasno w czynnych i biernych jakościach elementów, zimna bowiem i wilgoci, przez które się zmniejsza lub obniża zdolność materii do formy ognia, nie można mnożyć w nieskończoność. Jeśli zaś przystosowania przeciwne można mnożyć w nieskończoność, także i zdolność powyższa zmniejsza się i obniża w nieskończoność. Nie ginie jednak w zupełności; ponieważ zawsze pozostaje w swym rdzeniu, którym jest substancja podmiotu. Jak na przykład, gdyby w nieskończoność wstawiano ciała nieprzeźroczyste między słońce i powietrze, umniejszałoby to w nieskończoność zdolność powietrza do światła, nigdy jej jednak w zupełności nie usunie, póki pozostaje powietrze, które co do natury swej jest przeźroczyste. Podobnie dodawanie grzechów można w nieskończoność przeprowadzać, przez co coraz bardziej zmniejsza się zdolność duszy do łaski, i te grzechy są jak gdyby przeszkodami wstawionymi między nas i Boga, według słów Izajasza (Iz 59, 2): grzechy nasze rozdzieliły między wami a między Bogiem; jednak nie usuwa się z duszy zdolności powyższej w zupełności, ponieważ ona wynika z jej natury.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Dobro, które się przeciwstawia złu, usuwa się w zupełności, lecz innych dóbr nie usuwa się w zupełności, jak powiedziano (w corpus paragrafu).
Odpowiedź na drugi zarzut. Powyższa zdolność jest pośrednia między podmiotem a czynem. Stąd z tej strony, która dosięga czynu, umniejsza się przez zło, lecz z tej strony, z której dotyka podmiotu, pozostaje. Zatem, chociaż dobro samo w sobie jest podobne, jednak dla podobieństwa jego do różnych rzeczy, nie ginie ono w zupełności, lecz częściowo.
Odpowiedź na trzeci zarzut. Niektórzy, wyobrażając sobie umniejszenie dobra powyższego na podobieństwo umniejszania ilości, powiedzieli, że jak ciągłe dzieli się w nieskończoność, jeśli podziału dokonuje się zawsze według tej samej proporcji, (jak na przykład, gdy się przyjmuje pół połowy, lub jedną trzecią jednej trzeciej), tak się zdarza w naszym przypadku. Lecz to rozumowanie nie ma tu zastosowania. Ponieważ w podziale, w którym zachowuje się zawsze ta sama proporcja, odejmuje się zawsze coraz mniej; mniejsza jest bowiem połowa połowy, niż połowa całości. Lecz drugi grzech umniejsza powyższą zdolność niekoniecznie mniej niż poprzedni; lecz może albo jednako, albo nawet więcej. Należy zatem powiedzieć, że chociaż ta zdolność jest czymś skończonym, umniejsza się jednak w nieskończoność, nie sama przez się, lecz przypadłościowo, o ile przystosowania przeciwne także w nieskończoność wzrastają, jak powiedziano (w corpus paragrafu).
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.