I, q. 48, a. 5
Czy wystarczająco dzieli się zło na karę i winę
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że niewystarczająco dzieli się zło na karę i winę. Wydaje się bowiem, że każdy brak jest jakimś złem. Lecz we wszystkich stworzeniach jest ten brak, że nie mogą się zachować w bycie, a brak ten jednak nie jest ani karą, ani winą. Zatem niewystarczająco dzieli się zło na karę i winę.
Zarzut drugi. Oprócz tego, w rzeczach nierozumnych nie znajduje się ani winy ani kary. Znajduje się w nich jednak rozkład i brak, które należą do pojęcia zła. Zatem nie każde zło jest karą lub winą.
Zarzut trzeci. Oprócz tego, pokusa jest pewnym złem; jednak nie jest winą, gdyż pokusa, na którą się nie zezwala, nie jest grzechem, lecz materią dla ćwiczenia się w cnocie, jak mówi Glossa w (2 Kor 12, 7). A nie jest też i karą, ponieważ pokusa poprzedza winę, wina zaś następuje po niej. Zatem niewystarczająco się dzieli zło na karę i winę.
Lecz przeciwnie, wydaje się, że podział jest zbyteczny. Jak bowiem mówi Augustyn w Enchir. (cap. XII) nazywa się coś złem, ponieważ szkodzi. Co zaś szkodzi, musi być karane. Zatem wszelkie zło zawarte jest pod karą.
Odpowiadam, że zło, jak powyżej powiedziano, jest brakiem dobra, które przede wszystkim i wprost polega na doskonałości i czynie. Czyn zaś jest dwojaki: pierwszy i drugi. Czynem mianowicie pierwszym jest forma i całość rzeczy; czynem zaś drugim jest działanie. Zło tedy bywa dwojakie. Jedno przez odjęcie formy, albo jakiejś części, która jest potrzebna do całości rzeczy; jak na przykład złem jest ślepota, lub brak jakiegoś członka. Drugie przez odjęcie należnego działania; albo dlatego, że go w ogóle nie ma, albo że nie ma właściwego sposobu i porządku. Ponieważ zaś dobro wprost jest przedmiotem woli, zło, które jest brakiem dobra, znajduje się w sposób szczególny w stworzeniach rozumnych, mających wolę. Zło więc, które jest przez odjęcie formy i całości rzeczy, ma znaczenie kary, a zwłaszcza przyjąwszy, że wszystko podlega bożej opatrzności i sprawiedliwości, jak wykazano powyżej (P. 22, art. 2). Należy bowiem do pojęcia kary, że jest przeciwna woli. Zło zaś, które polega na odjęciu należnego działania w rzeczach zależnych od woli, ma znaczenie winy. To bowiem przypisuje się komuś za winę, gdy odstępuje od doskonałej czynności, której jest panem przez swą wolę. Tak więc wszelkie zło, rozważane w rzeczach odnoszących się do woli, jest albo karą albo winą.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Ponieważ zło jest brakiem dobra, a nie czystym przeczeniem, jak powiedziano powyżej (art. 3), nie każdy brak dobra jest złem, lecz brak dobra, które z natury mieć się powinno. Brak wzroku bowiem nie jest złem w kamieniu, lecz w zwierzęciu, gdyż jest przeciwnym pojęciu kamienia, by miał wzrok. Podobnie także jest przeciwnym pojęciu stworzenia, by samo się w bycie zachowywało, byt bowiem i zachowanie bytu pochodzą z tego samego źródła. Stąd ten brak nie jest złem stworzenia.
Odpowiedź na drugi zarzut. Zło, bezwzględnie biorąc, nie dzieli się na karę i winę, lecz zło w rzeczach odnoszących się do woli.
Odpowiedź na trzeci zarzut. Pokusa, o ile wprowadza podjudzanie do zła, zawsze w kuszącym jest złem winy. Lecz w tym, który jest kuszony, nie jest nim właściwie, chyba że kuszony doznaje jakiejś zmiany, tak bowiem czynność czynnika jest w doznającym. O ile zaś kuszony zmienia się na złe przez kuszącego, popada w winę.
Odpowiedź na czwarty zarzut. Do pojęcia kary należy, by szkodziła samemu czyniącemu. Lecz należy do pojęcia winy, by szkodziła czyniącemu w jego czynności. I tak obie zawarte są pod złem, o ile się w nim mieści pojęcie czegoś szkodliwego.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.