Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

I, q. 5, a. 2

Czy dobro pojęciowo poprzedza byt

Zarzut pierwszy. Wydaje się, że dobro pojęciowo poprzedza byt. Porządek bowiem imion jest według porządku rzeczy, które przez te imiona są oznaczone. Lecz Dionizy pomiędzy innymi imionami Boga pierwej wymienia dobro niż byt, jak to wynika z II c. De div. nom. Zatem dobro pojęciowo poprzedza byt.

Zarzut drugi. Oprócz tego to jest pierwszym pojęciowo, co się rozciąga na większą ilość przedmiotów. Lecz dobro rozciąga się na więcej rzeczy niż byt, jak bowiem powiada Dionizy, V c. De div. nom., dobro rozciąga się na rzeczy istniejące i nieistniejące, byt zaś tylko na istniejące. Zatem dobro pojęciowo poprzedza byt.

Zarzut trzeci. Oprócz tego to, co jest powszechniejszym, jest pojęciowo pierwszym. Lecz wydaje się, że dobro jest powszechniejsze od bytu, gdyż w dobru mieści się pojęcie czegoś pożądania godnego; dla niektórych zaś pożądania godnym jest nie być. Powiedziano bowiem o Judaszu (Mt 26, 24): Dobrze mu było, aby się był nie narodził itd. Zatem dobro pojęciowo poprzedza byt.

Zarzut czwarty. Oprócz tego nie tylko byt jest pożądania godnym, lecz i życie i mądrość i wiele tym podobnych rzeczy, i w ten sposób wydaje się, że byt jest jakimś szczegółowym przedmiotem pożądania, a dobro powszechnym. Dobro więc bezwzględnie biorąc jest pojęciowo pierwszym niż byt.

Lecz przeciwnym temu jest, co powiedziano w księdze De causis (prop. 4), że pierwszym z rzeczy stworzonych jest byt.

Odpowiadam, że byt pojęciowo poprzedza dobro. Pojęcie bowiem oznaczone przez imię jest tym, co umysł o rzeczy rozumie i oznacza to głosem. To zatem jest pierwszym pojęciowo, co pierwsze podpada pod pojęcie rozumu. Najpierw zaś pod pojęcie rozumu podpada byt; gdyż o tyle jest cokolwiek poznawalnym, o ile jest w czynie, jak to powiedziano w IX Metaph. Zatem byt jest przedmiotem właściwym rozumu i w ten sposób pierwszym przedmiotem, który się rozumie, tak jak dźwięk pierwszym przedmiotem, który się słyszy. Tak więc pojęciowo byt poprzedza dobro.

Odpowiedź na pierwszy zarzut. Dionizy rozprawia o imionach Boga, o ile one wyrażają stosunek przyczynowy w Bogu; dajemy bowiem nazwę Bogu, jak on mówi, ze stworzeń, jako przyczynie ze skutków. Dobro zaś zawierając pojęcie czegoś pożądania godnego, mieści w sobie pojęcie przyczyny celowej, której przyczynowość jest pierwszą; czynnik bowiem działa tylko dla jakiegoś celu, i porusza materię ku formie; stąd powiadamy, że cel jest przyczyną przyczyn. I w ten sposób dobro w rzędzie przyczyn poprzedza byt, tak jak cel formę. I z tego powodu pomiędzy imionami oznaczającymi przyczynowość Boga najpierw kładzie się dobro, a potem byt. I dalej, ponieważ według platończyków, którzy nie rozróżniając materii od braku, mówili, że materia jest niebytem, na większą ilość przedmiotów rozciąga się uczestniczenie w dobru, niż uczestniczenie w bycie. Materia pierwsza bowiem uczestniczy w dobru, pożądając go (każda rzecz zaś pożąda tylko czegoś podobnego sobie); nie uczestniczy zaś w bycie, skoro przyjmuje się, że jest niebytem. I dlatego powiada Dionizy (jak powyżej), że dobro rozciąga się na rzeczy nieistniejące.

Odpowiedź na drugi zarzut. Stąd też wynika odpowiedź na drugi zarzut. Albo można powiedzieć, że dobro rozciąga się na rzeczy istniejące i nieistniejące, nie o ile się je o nich orzeka, lecz o ile może być ich przyczyną; tak, że przez rzeczy nieistniejące nie rozumiemy wprost tych, które całkiem nie istnieją, lecz te, które są w możności, a nie w czynie, gdyż dobro zawiera pojęcie celu, a w nim nie tylko spoczywają te rzeczy, które są w czynie, lecz do niego dążą także te rzeczy, które nie są w czynie, lecz tylko w możności. Byt zaś wprowadza pojęcie tylko przyczyny formalnej, bądź w nim tkwiącej, bądź wzorowej, której przyczynowość rozciąga się tylko na te rzeczy, które są w czynie.

Odpowiedź na trzeci zarzut. Nie być nie jest czymś pożądania godnym samo przez się, lecz względnie, o ile mianowicie pożądania godnym jest usunięcie jakiegoś zła, które to zło można usunąć przez niebyt, usunięcie zaś zła nie jest pożądania godnym, jak tylko o tyle, o ile to zło pozbawia jakiegoś bytu. Tym zatem, co samo przez się jest pożądania godnym, jest byt; niebyt zaś tylko przypadłościowo, mianowicie o ile pożąda się jakiegoś bytu, którego pozbawienia człowiek znieść nie może; w ten sposób pod pewnym względem nawet niebyt nazywa się dobrem.

Odpowiedź na czwarty zarzut. Życie, wiedza itp. o tyle są pożądania godne, o ile są w czynie. Stąd we wszystkim tym pożąda się jakiegoś bytu, i tak nic nie jest pożądania godnym, jak tylko byt, a zatem nic nie jest dobrem, jak tylko byt.

Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.