Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

I, q. 50, a. 2

Czy anioł jest złożony z materii i formy

Zarzut pierwszy. Wydaje się, że anioł jest złożony z materii i formy. Wszystko bowiem co jest pod jakimś rodzajem, jest złożone z rodzaju i różnicy, która dodana do rodzaju stanowi gatunek. Lecz rodzaj bierze się z materii, różnicę zaś z formy, jak wynika w VIII Metaph. Wszystko więc co jest w rodzaju, jest złożone z materii i formy. Lecz anioł jest w rodzaju substancji. Zatem jest złożony z materii i formy.

Zarzut drugi. Oprócz tego, w czymkolwiek znajdują się własności materii, tam znajduje się materia. Własnościami zaś materii są przyjmowanie i tworzenie podłoża; stąd mówi Boecjusz w księdze de Trin. (l. I, c. II), że forma pojedyncza nie może być podłożem. Te zaś własności znajdują się u aniołów. Zatem anioł jest złożony z materii i formy.

Zarzut trzeci. Oprócz tego forma jest czynem. Co zatem jest tylko formą, jest czystym czynem. Lecz anioł nie jest czystym czynem; to bowiem jest właściwością samego Boga. Zatem nie jest tylko formą, lecz ma formę w materii.

Zarzut czwarty. Oprócz tego, materia właściwie formę ogranicza i czyni ją skończoną. Forma więc, która nie jest w materii, jest formą nieskończoną. Lecz forma anioła nie jest nieskończona, ponieważ każde stworzenie jest skończone. Zatem forma anioła jest w materii.

Lecz przeciwnym temu jest to, co mówi Dionizy w IV cap. De Div. Nom. że pierwsze stworzenia pojmuje się jako niecielesne i niematerialne.

Odpowiadam, że niektórzy przyjmują, iż aniołowie są złożeni z materii i formy. I to zdanie usiłuje uzasadnić Avicebron w księdze Źródła żywota. Przypuszcza bowiem, że wszystko co się różni pojęciowo, różni się także rzeczowo. W substancji zaś niecielesnej rozum dostrzega coś, przez co się ona różni od substancji cielesnej i coś w czym z nią się zgadza. Stąd usiłuje z tego wyprowadzić wniosek, że to, przez co substancja niecielesna różni się od cielesnej, jest dla niej jakby formą, a to co podlega tej formie odróżniającej i co jest jakby czymś wspólnym, jest jej materią. I z tego powodu przyjmuje, że ta sama jest materia powszechna istot duchowych i cielesnych, co należy w ten sposób rozumieć, że forma substancji niecielesnej tak jest wyciśnięta w materii rzeczy duchowych, jak forma ilości jest wyciśnięta w materii rzeczy cielesnych.

Lecz już na pierwszy rzut oka wydaje się niemożliwym, by była jedna materia rzeczy duchowych i cielesnych. Nie jest bowiem możliwe, by ta sama część materii przyjęła formę duchową i cielesną, tak bowiem rzecz liczbowo jedna i ta sama, byłaby cielesną i duchową. Wynika stąd, że inna jest część materii, która przyjmuje formę cielesną a inna, która przyjmuje formę duchową. Nie jest zaś rzeczą możliwą dzielić materię na części, jak tylko o tyle, o ile się ją pojmuje jako będącą pod ilością; gdy się zaś usunie ilość, pozostaje substancja niepodzielna, jak powiedziano w I Physic. Wynika więc w ten sposób, że materia rzeczy duchowych podlega ilości, a to jest niemożliwe. Niemożliwym jest zatem, by była jedna materia rzeczy cielesnych i duchowych.

Lecz także poza tym jest niemożliwym, by substancja rozumna miała jakąkolwiek materię. Działanie bowiem każdej rzeczy jest odpowiednie do sposobu jej substancji. Rozumienie zaś jest działaniem zupełnie niematerialnym. To się zaś okazuje z jego przedmiotu, od którego każdy czyn otrzymuje gatunek i naturę; o tyle się bowiem każdą rzecz rozumie, o ile się ją odrywa od materii; ponieważ formy w materii są formami indywidualnymi, których rozum jako takich nie pojmuje. Wynika stąd, że każda substancja rozumna jest całkowicie niematerialna.

Te zaś rzeczy, które różnią się pojęciowo, nie muszą koniecznie różnić się rzeczowo; umysł bowiem nie ujmuje rzeczy według sposobu rzeczy, lecz według swojego sposobu. Stąd rzeczy materialne, które są poniżej naszego umysłu, prostszym sposobem istnieją w naszym umyśle, niż istnieją same w sobie. Substancje zaś anielskie są ponad naszym umysłem. Stąd nasz umysł nie może dojść do pojmowania ich jak są same w sobie, lecz swoim sposobem, według tego jak pojmuje rzeczy złożone. I w ten sposób także pojmuje Boga, jak powiedziano powyżej (R. III, par. 3).

Odpowiedź na pierwszy zarzut. Różnica jest tym, co stanowi gatunek. Każdą rzecz zaś ustanawia się w gatunku, o ile wyznacza się jej pewien szczegółowy stopień wśród bytów; gatunki rzeczy bowiem są jakby liczby, które się różnią dodaniem i odjęciem jedności, jak powiedziano w VIII Metaph. W rzeczach zaś materialnych co innego jest to, co wyznacza do poszczególnego stopnia, a tym jest forma, a co innego to, co jest wyznaczone, a tym jest materia; stąd od czego innego bierze się rodzaj, a od czego innego różnicę gatunkową. Lecz w istotach niematerialnych nie jest czym innym to, co wyznacza i to co jest wyznaczone; lecz każda z rzeczy niematerialnych sama przez siebie zajmuje wyznaczony stopień wśród bytów. I stąd w nich nie bierze się rodzaju i różnicy gatunkowej z dwu różnych rzeczy, lecz z jednej i tej samej rzeczy. Mimo to jednak ta jedna i ta sama rzecz różni się w naszym sposobie pojmowania; o ile bowiem nasz rozum rozważa tę rzecz jako nieokreśloną, otrzymuje się w istotach niematerialnych pojęcie rodzaju; o ile zaś rozważa ją jako określoną, otrzymuje się w nich pojęcie różnicy.

Odpowiedź na drugi zarzut. To rozumowanie jest podane w księdze Źródła żywota. I byłoby koniecznie słuszne, gdyby takim samym był sposób, w który przyjmuje rozum i w który przyjmuje materia. Lecz jest jasnym, że to jest fałszywe. Materia bowiem przyjmuje formę, by według niej mogła być ustanowioną w jakimś rodzaju, czy to powietrza, czy ognia, czy czegokolwiek innego. Rozum zaś formy tak nie przyjmuje; inaczej słusznym byłoby zdanie Empedoklesa, który przyjmował, że ziemię poznajemy przez ziemię, a ogień przez ogień. Lecz forma poznawcza jest w rozumie według samej natury formy, tak bowiem poznaje ją umysł. Stąd także przyjmowanie nie jest przyjmowaniem materii, lecz jest przyjmowaniem substancji niematerialnej.

Odpowiedź na trzeci zarzut. Chociaż w aniele nie ma złożenia formy i materii, jest w nim jednak czyn i możność. To zaś można okazać z rozważania rzeczy materialnych, w których znajdujemy podwójne złożenie. Pierwsze mianowicie formy i materii, z których składa się jakaś natura. Natura zaś tak złożona nie jest swoim bytem, lecz byt jest jej czynem. Stąd sama natura przyrównuje się do swego bytu jak możność do czynu. Gdy się więc usunie materię i przyjmie, że sama forma istnieje oddzielnie nie w materii, pozostaje jeszcze przyrównanie formy do samego bytu, jak możności do czynu. I tak należy rozumieć złożenie u aniołów. I to jest właśnie co mówią niektórzy, że anioł jest złożony z tego przez co jest i z tego czym jest, czyli z bytu i czym jest, jak mówi Boecjusz (De Hebdomad.); to bowiem czym jest jest samą formą bytującą substancjalnie, sam zaś byt jest to przez co substancja istnieje, jak bieganie jest tym, przez co biegający biega. Lecz w Bogu nie jest czym innym byt i to czym jest, jak powyżej wykazano (R. III, par. 4). Stąd jedynie Bóg jest czystym czynem.

Odpowiedź na czwarty zarzut. Każde stworzenie jest skończone wprost, o ile jego byt nie jest absolutnym, bytującym substancjalnie, lecz jest ograniczony do jakiejś natury, która go przyjmuje. Lecz nic nie przeszkadza, by jakieś stworzenie było nieskończone pod pewnym względem. Stworzenia zaś materialne mają nieskończoność ze strony materii, lecz skończoność ze strony formy, ograniczonej przez materię, która ją przyjmuje. Lecz substancje stworzone niematerialne są skończone co do swego bytu, lecz nieskończone, o ile ich formy nie są przyjęte w czymś innym. Jak na przykład gdybyśmy powiedzieli, że białość istniejąca oddzielnie jest nieskończona odnośnie do natury białości, ponieważ nie zacieśnia się do żadnego podmiotu; byt jej jednak byłby skończony, ponieważ jest objęty granicami jakiejś szczególnej natury. I dlatego się mówi w księdze de Causis (Prop. XVI), że substancja niematerialna jest skończona od góry, to znaczy o ile otrzymuje byt od czegoś, co jest od niej wyższe, lecz jest nieskończona od dołu, o ile nie jest przyjęta w żadnej materii.

Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.