I, q. 50, a. 4
Czy aniołowie różnią się gatunkowo
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że aniołowie nie różnią się gatunkowo. Skoro bowiem różnica jest szlachetniejszą od gatunku, wszystkie rzeczy, które zgadzają się w tym co jest w nich najszlachetniejszym, zgadzają się w ostatniej różnicy ustanawiającej, i tak są tym samym co do gatunku. Lecz wszyscy aniołowie zgadzają się w tym, co w nich jest najszlachetniejszego, mianowicie w umysłowości. Zatem wszyscy aniołowie należą do jednego gatunku.
Zarzut drugi. Oprócz tego, więcej i mniej nie zmienia gatunku. Lecz wydaje się, że aniołowie różnią się między sobą tylko według więcej i mniej, mianowicie o ile jeden od drugiego jest bardziej pojedynczy i ma umysł bardziej przenikliwy. Zatem aniołowie nie różnią się gatunkowo.
Zarzut trzeci. Oprócz tego, dusza i anioł dzielą się krańcowo. Lecz wszystkie dusze są jednego gatunku. Zatem i aniołowie.
Zarzut czwarty. Oprócz tego, im coś jest doskonalsze w naturze, tym bardziej musi się mnożyć. Tego by zaś nie było, gdyby w jednym gatunku był tylko jeden osobnik. Zatem wiele aniołów należy do jednego gatunku.
Lecz przeciwnym jest, że w tych rzeczach, które należą do jednego gatunku, nie znajduje się pierwsze i drugie, jak powiedziano w III Metaph. Lecz w aniołach, także jednego rzędu, są pierwsi, pośredni i ostatni, jak mówi Dionizy w X rozdziale Ang. Hier. Zatem aniołowie nie są tego samego gatunku.
Odpowiadam, że niektórzy twierdzili, iż wszystkie substancje duchowe należą do jednego gatunku, także i dusze. Inni zaś, że wszyscy aniołowie należą do jednego gatunku, lecz dusze nie. Inni znowu, że należą do jednego gatunku wszyscy aniołowie jednej hierarchii, albo nawet jednego rzędu. Lecz to jest niemożliwe. Te bowiem rzeczy, które zgadzają się rodzajowo, a różnią się liczbowo, zgadzają się co do formy, a różnią się materialnie. Jeśli więc aniołowie nie są złożeni z materii i formy, jak powiedziano powyżej (par. 2), wynika z tego, że jest niemożliwym, by było dwóch aniołów jednego gatunku. Jak niemożliwym jest też twierdzić, że jest więcej białości odłączonych, albo więcej ludzkości, skoro nie ma więcej białości, jak tylko o ile są w wielu substancjach. Choćby jednak aniołowie mieli materię, ani nawet wtedy nie mogłoby być wielu aniołów jednego gatunku. Pierwiastkiem bowiem wyróżniającym jednego od drugiego musiałaby być materia, wprawdzie nie odnośnie do podziału ilości, skoro są niecieleśni, lecz odnośnie do różności możności, a ta różność materii powoduje różność nie tylko gatunku, lecz rodzaju.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Różnica jest szlachetniejsza od rodzaju, tak jak to, co określone, od czegoś nieokreślonego, i swoiste od powszechnego; nie zaś tak, jak jedna natura od innej natury. Inaczej wszystkie zwierzęta nierozumne musiałyby należeć do jednego gatunku; albo musiałaby być w nich jakaś inna forma doskonalsza od duszy zmysłowej. Zwierzęta nierozumne zatem różnią się gatunkowo według różnych określonych stopni natury zmysłowej. I podobnie wszyscy aniołowie różnią się gatunkowo według różnych stopni natury umysłowej.
Odpowiedź na drugi zarzut. Więcej i mniej, o ile ich przyczyną jest natężenie i zwolnienie jednej formy, nie rozróżniają rodzaju, lecz o ile ich przyczyną są formy różnych stopni, rozróżniają gatunek, jak na przykład gdy mówimy, że ogień jest doskonalszy od powietrza. I tym sposobem aniołowie różnią się według więcej i mniej.
Odpowiedź na trzeci zarzut. Dobro gatunku góruje nad dobrem osobnika. Stąd jest znacznie lepiej, by się pomnożyły gatunki w aniołach, niż by się mnożyły osobniki w jednym gatunku.
Odpowiedź na czwarty zarzut. Czynnik nie zamierza mnożenia co do liczby, skoro może się ono rozciągnąć w nieskończoność, lecz tylko mnożenie według gatunku, jak powyżej powiedziano (R. XLVII, par. 2). Stąd wymaga doskonałość natury anielskiej mnożenia gatunków, nie zaś mnożenia osobników w jednym gatunku.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.