I, q. 54, a. 2
Czy rozumienie anioła jest jego bytem
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że rozumienie anioła jest jego bytem. Żyć bowiem dla żyjących znaczy być jak powiedziano w II de Anima. Lecz rozumienie jest pewnego rodzaju życiem, jak powiedziano tamże. Zatem rozumienie anioła jest jego bytem.
Zarzut drugi. Oprócz tego, jak się ma przyczyna do przyczyny, tak się ma skutek do skutku. Lecz forma, przez którą istnieje anioł, jest tą samą, co forma, przez którą rozumie, przynajmniej siebie samego. Zatem jego rozumienie jest tym samym co jego byt.
Lecz przeciwnie, rozumienie anioła jest jego ruchem, jak to widać u Dionizego IV c. de Div. Nom. Lecz byt nie jest ruchem. Zatem byt anioła nie jest jego rozumieniem.
Odpowiadam, że czynność anioła nie jest jego bytem, ani też czynność jakiegoś stworzenia. Dwojaki jest bowiem rodzaj czynności, jak powiedziano w IX Metaph. Jedna mianowicie jest czynność, która przechodzi na coś zewnętrznego, powodując w nim doznawanie, jak palić i ciąć; drugą zaś jest czynność, która nie przechodzi na rzecz zewnętrzną, lecz pozostaje w samym czyniącym, jak na przykład czuć, rozumieć i chcieć; przez tego bowiem rodzaju czynność nie zmienia się coś zewnętrznego, lecz wszystko odbywa się w samym czyniącym. Co do pierwszej więc czynności jest jasnym, że nie może być samym bytem czyniącego, byt bowiem czyniącego oznacza się wewnątrz niego, czynność zaś taka jest wypływem od czyniącego na to, co się czyni.
Druga zaś czynność, z pojęcia swego ma nieskończoność, czy to wprost, czy pod pewnym względem. Wprost mianowicie, jak rozumienie, którego przedmiotem jest prawda, i chcenie, którego przedmiotem jest dobro, z których jedno i drugie jest zamienne z bytem: i tak rozumienie i chcenie, o ile jest ze siebie, mają stosunek do wszystkiego; i każde przyjmuje rodzaj od przedmiotu. Pod pewnym względem zaś nieskończonym jest czucie, które tak się ma do wszystkich rzeczy zmysłowych, jak wzrok do wszystkich rzeczy widzialnych. Byt zaś każdego stworzenia skierowany jest do jednego odnośnie do rodzaju i gatunku. Jedynie zaś Boga byt jest bezwzględnie nieskończony, obejmujący w sobie wszystko, jak mówi Dionizy V c. de Div. Nom. Stąd jedynie byt Boga jest Jego rozumieniem i Jego chceniem.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Żyć bierze się czasem za sam byt żyjącego, czasem zaś za działanie życiowe, to znaczy takie, którym się okazuje, że coś jest żywe. I tym sposobem mówi Filozof, że rozumienie jest pewnym życiem. Rozróżnia tam bowiem różne stopnie żyjących, według różnych działań życia.
Odpowiedź na drugi zarzut. Sama istotność anioła jest powodem całego jego bytu, nie jest zaś powodem całego jego rozumienia, ponieważ nie może wszystkiego rozumieć przez swoją istotność. I dlatego, odnośnie do własnej natury, o ile jest taką istotnością, przyrównuje się do samego bytu anioła. Lecz do jego rozumienia przyrównuje się według idei przedmiotu powszechniejszego, mianowicie prawdziwego lub bytu. I tak jest jasnym, że choć forma jest ta sama, jednak nie z tego samego względu jest pierwiastkiem bytowania i rozumienia. I dlatego nie wynika, że w aniele tym samym jest być i rozumieć.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.