Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

I, q. 54, a. 4

Czy w aniele jest rozum czynny i bierny

Zarzut pierwszy. Wydaje się, że w aniele jest rozum czynny i bierny. Mówi bowiem Filozof w III de Anima, że jak w każdej naturze jest coś, czym może się stać wszystkim i coś, czym może uczynić wszystko, tak też i w duszy. Lecz anioł jest pewną naturą. Zatem jest w nim umysł czynny i bierny.

Zarzut drugi. Oprócz tego, przyjmowanie jest czymś swoistym dla umysłu biernego, oświecanie zaś jest swoistym dla umysłu czynnego, jak jest jasnym w III de Anima. Lecz anioł otrzymuje oświecenie od wyższego sobie i oświeca niższego. Zatem jest w nim umysł czynny i bierny.

Lecz przeciwnym temu jest, że w nas umysł czynny i bierny jest przez przyrównanie do wyobrażeń, a te przyrównuje się do umysłu biernego, jak barwy do wzroku, do umysłu zaś czynnego jak barwy do światła, jak to jest jasnym w III De Anima. Lecz tego nie ma w aniele. Zatem w aniele nie ma umysłu czynnego i biernego.

Odpowiadam, że konieczność przyjęcia w nas umysłu biernego powstała dlatego, że pokazuje się, iż czasem rozumiemy w możności, a nie w czynie. Stąd musi istnieć pewna władza, która przed samym rozumieniem jest w możności do rzeczy poznawalnych, lecz która się sprowadza do czynu odnośnie do nich, gdy je poznaje, a później, gdy je rozważa. I tę władzę nazywa się umysłem biernym. Konieczność zaś przyjęcia umysłu czynnego powstała stąd, że natury rzeczy materialnych, które rozumiemy, nie bytują oddzielnie poza duszą jako niematerialne i rozumiane w czynie, lecz mogą być rozumiane tylko w możności, gdy istnieją poza duszą. I dlatego trzeba, aby istniała jakaś władza, która by te natury uczyniła poznawalne w czynie. I tę władzę nazywa się w nas umysłem czynnym.

Żadnej zaś z tych dwóch konieczności nie ma w aniołach. Nigdy bowiem nie poznają tylko w możności tych rzeczy, które rozumieją z natury, ani też nie są ich przedmioty poznawania w możności, lecz w czynie; poznają bowiem najpierw i głównie rzeczy niematerialne, jak to się okaże poniżej. I dlatego może w nich być umysł czynny i bierny tylko różnoznacznie.

Odpowiedź na pierwszy zarzut. Filozof rozumie, że te dwie rzeczy są w każdej naturze, w której istnieje rodzenie i stawanie się, jak to wykazują same słowa. W aniele zaś wiedza się nie rodzi, lecz znajduje się z natury. Stąd nie potrzeba przyjmować w nich rozumu czynnego i biernego.

Odpowiedź na drugi zarzut. Zadaniem umysłu czynnego jest oświecanie, lecz nie kogoś drugiego rozumiejącego, ale rzeczy poznawalnych w możności, o ile przez oderwanie sprawia, że stają się rozumiane w czynie. Jest zaś właściwością umysłu biernego, że jest w możności odnośnie do rzeczy które z natury są poznawalne i że czasem staje się czynnym. Stąd to, że anioł oświeca anioła, nie należy do pojęcia umysłu czynnego. Nie należy też do pojęcia umysłu biernego, by był oświecany co do tajemnic nadprzyrodzonych, co do poznania których jest czasem w możności. Jeśliby zaś ktoś chciał nazywać te rzeczy umysłem czynnym i biernym, będzie mówił różnoznacznie, i nie potrzeba troszczyć się o wyrazy.

Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.