I, q. 57, a. 4
Czy aniołowie poznają myśli serc
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że aniołowie poznają myśli serc. Mówi bowiem Grzegorz w Moral. o owych słowach (Hi 28, 17): „Nie zrówna z nią złoto ani kryształ”, że wtedy to znaczy w szczęściu zmartwychwstających jeden będzie tak widoczny dla drugiego, jak sam dla siebie, a gdy się widzi umysł każdego, zarazem i sumienie się przeniknie. Lecz zmartwychwstający będą podobni aniołom, jak to widzimy u (Mt 22, 30). Zatem jeden anioł może widzieć to, co jest w świadomości drugiego.
Zarzut drugi. Oprócz tego, jak się mają kształty do ciał, tak się mają idee poznawcze do rozumu. Lecz zobaczywszy ciało, widzi się jego kształt. Zatem zobaczywszy substancję rozumną, widzi się ideę poznawczą, która w niej istnieje. Zatem gdy anioł widzi innego anioła, a także duszę, wydaje się, że może widzieć myśl jednego i drugiej.
Zarzut trzeci. Oprócz tego, to co jest w naszym rozumie, jest podobniejsze do anioła niż to, co jest w wyobraźni, ponieważ tamto jest rozumiane w czynie, a to tylko w możności. Lecz to co jest w wyobraźni, może anioł poznawać, jako rzeczy cielesne, gdyż wyobraźnia jest władzą ciała. Wydaje się zatem, że anioł może poznawać myśli rozumu.
Lecz przeciwnym jest, że to co jest swoistą właściwością Boga, nie jest właściwym dla anioła. Lecz poznawać myśli serc jest swoistą właściwością Boga, według słów (Jr 17, 9-10): „Zawile jest serce człowieka i niewybadane: kto je pozna? Ja Pan, badający serca”. Zatem aniołowie nie poznają tajemnych myśli serc.
Odpowiadam, że myśl serca można poznawać dwojako. Jednym sposobem w jej skutku; i tak może ją poznać nie tylko anioł, ale i człowiek i tym subtelniej, im taki skutek będzie bardziej ukryty. Poznaje się bowiem myśl czasami nie tylko przez czyn zewnętrzny, lecz także przez zmianę oblicza, a także lekarze mogą poznawać z pulsu pewne poruszenia ducha. A tym bardziej aniołowie, lub także szatani, im subtelniej przenikają tego rodzaju ukryte zmiany cielesne. Stąd mówi Augustyn w ks. De Divinatione daemonum (cap. V), że czasami usposobienia ludzi nie tylko słowem wyrażone, lecz także powzięte w umyśle, gdy duch wyraża je pewnymi znakami w ciele, wyśledzają z całą łatwością, chociaż w książce Retract. (l. II, cap. XXX) mówi, że nie należy twierdzić, w jaki to się dzieje sposób. Drugim sposobem można poznawać myśli o ile są w umyśle i poruszenia o ile są w woli. I w ten sposób Bóg jedynie może poznawać myśli serc i poruszenia woli. Ten zaś jest tego powód, że wola stworzenia rozumnego podlega tylko Bogu, i może na nią działać On sam, który jest głównym jej przedmiotem jako cel ostateczny; i to wyjaśni się lepiej później (R. CV, § 4, R. CVI, § 2). I dlatego te rzeczy, które są w woli, lub które zależą jedynie od woli, poznaje jedynie Bóg. Jasnym jest zaś, że od samej woli zależy, by ktoś w czynie coś rozważał; gdy bowiem ktoś posiada stan wiedzy lub idee poznawcze w nim istniejące, używa ich kiedy chce. I dlatego mówi Apostoł (1 Kor 2, 11), że co jest człowieczego nikt nie wie, jedno duch człowieczy, który w nim jest.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Obecnie myśli jednego człowieka drugi nie poznaje z powodu podwójnej przeszkody; mianowicie z powodu niesubtelności ciała i z powodu woli ukrywającej swe tajemnice. Pierwszą zaś przeszkodę usunie się przy zmartwychwstaniu, i tej nie ma w aniołach. Lecz druga przeszkoda pozostanie po zmartwychwstaniu, a jest obecnie w aniołach. A jednak jasność ciała będzie przedstawiać jakość umysłu, odnośnie do stanu łaski i chwały. I tak jeden będzie mógł widzieć umysł drugiego.
Odpowiedź na drugi zarzut. Chociaż jeden anioł widzi idee poznawcze drugiego, przez to, że sposób idei poznawczych ustosunkowywuje się co do większej i mniejszej powszechności, do szlachetności substancji, nie wynika stąd jednak, że jeden poznaje, w jaki sposób drugi używa owych idei poznawczych, rozważając je w czynie.
Odpowiedź na trzeci zarzut. Pożądanie cielesne nie jest panem swego czynu, lecz idzie za naciskiem innej jakiejś przyczyny cielesnej lub duchowej. Ponieważ więc aniołowie znają rzeczy cielesne i ich właściwości, mogą przez to poznawać to, co jest w pożądaniu i w dostrzeżeniu wyobrażeniowym bezrozumnych zwierząt, a nawet ludzi, o ile u nich czasem pożądanie zmysłowe przechodzi w czyn, idąc za jakimś wrażeniem cielesnym, jak to zawsze dzieje się u zwierząt. Jednak aniołowie nie koniecznie poznają poruszenia pożądania zmysłowego i dostrzeżenie wyobrażeniowe człowieka, o ile je wzbudza wola i rozum, ponieważ nawet niższa część duszy uczestniczy w pewien sposób w rozumie, jak posłuszny rozkazującemu, jak powiedziano w I Ethic. Nie wynika jednak, że gdy anioł poznaje co jest w pożądaniu zmysłowym lub wyobraźni człowieka, poznaje to, co jest w myśli lub woli, ponieważ rozum i wola nie podlegają pożądaniu zmysłowemu i wyobraźni, lecz mogą ich używać rozmaicie.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.