I, q. 58, a. 5
Czy może być fałsz w umyśle anioła
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że może być fałsz w umyśle anioła. Przewrotność bowiem należy do fałszu. Lecz w szatanach jest przewrotna wyobraźnia, jak mówi Dionizy w IV cap. de Div. Nom. Zatem wydaje się, że w umyśle aniołów może być fałsz.
Zarzut drugi. Oprócz tego niewiadomość jest przyczyną fałszywego oceniania. Lecz w aniołach może być niewiadomość, jak mówi Dionizy w VI cap. Eccl. Hier. Zatem wydaje się, że w umyśle aniołów może być fałsz.
Zarzut trzeci. Oprócz tego, wszystko co odpada od praw mądrości i ma rozum zepsuty, ma w swym umyśle fałsz, lub błąd. Lecz to Dionizy mówi o szatanach, VII cap. de Div. Nom. Zatem wydaje się, że w umyśle aniołów może być fałsz.
Lecz przeciwnie, mówi Filozof III de Anima, że pojęcie zawsze jest prawdziwe. Augustyn także mówi w księdze Octoginta trium Quaest. (Qu. XXXII, LIV), że pojmuje się tylko to, co jest prawdziwe. Lecz aniołowie poznają tylko przez to, że pojmują. Zatem w poznaniu anioła nie może być błędu i fałszu.
Odpowiadam, że prawda tego zagadnienia zależy do pewnego stopnia od tego, co poprzednio powiedziano. Powiedziano bowiem, że anioł nie pojmuje składając i rozdzielając, lecz pojmując czym coś jest. Umysł zaś zawsze jest prawdziwy co do tego, czym coś jest, jak i zmysł co do swoistego przedmiotu jak powiedziano w III de Anima. Lecz przypadłościowo przydarza się w nas pomyłka i fałsz przy poznawaniu czym coś jest, to znaczy z powodu jakiegoś składania; czy to gdy definicję jednej rzeczy przyjmujemy za definicję drugiej, czy to gdy części definicji do siebie nie należą, jak na przykład, gdy się przyjmuje za definicję jakiejś rzeczy zwierzę czworonożne latające (żadne bowiem zwierzę takim nie jest), a to przydarza się w rzeczach złożonych, których definicję bierzemy z różnych składników, z których jeden jest materią dla drugiego. Lecz przy poznawaniu pojedynczych istotności, jak powiedziano w IX Metaph. nie ma fałszu, gdyż albo wcale się ich nie dosięga i nic o nich nie poznajemy, albo poznajemy je takimi, jakimi są. Tak więc nie może być wprost fałszu, lub błędu, lub pomyłki w umyśle jakiegoś anioła; lecz przydarza się przypadłościowo. Innym jednak sposobem niż u nas. My bowiem składając i rozdzielając dochodzimy czasem do pojęcia istotności rzeczy, jak na przykład, gdy rozdzielając lub dowodząc szukamy definicji. To zaś się nie przydarza u aniołów, lecz oni przez to czym coś jest poznają o rzeczy wszystkie zdania należące do tej rzeczy. Jasnym jest zaś, że istotność rzeczy może być początkiem poznawania odnośnie do tego, co z natury jest własnością rzeczy, lub jest z nią sprzeczne; jednak nie tych rzeczy, które zależą od nadprzyrodzonego rozrządzenia bożego. Zatem dobrzy aniołowie mający dobrą wolę, przez poznanie treści rzeczy nie wydają sądu o tym, co z natury należy do rzeczy, chyba za bożym rozrządzeniem. Stąd nie może w nich być fałszu, lub błędu. Szatani zaś, przez spaczoną wolę odwracając rozum swój od mądrości bożej, wydają niekiedy o rzeczach absolutne sądy, według warunków naturalnych. I nie mylą się co do tych rzeczy, które z natury do rzeczy należą. Lecz mogą się mylić co do rzeczy nadprzyrodzonych, jak na przykład, gdy patrząc na człowieka umarłego, sądzi, że on nie zmartwychwstanie, i gdy widząc człowieka Chrystusa sądzi, że On nie jest Bogiem.
I stąd jasną jest odpowiedź na obustronne zarzuty. Przewrotność bowiem szatanów odnosi się do tego, że nie poddają się oni mądrości bożej. Niewiadomość zaś jest w aniołach nie odnośnie do rzeczy poznawalnych przyrodzonych, lecz nadprzyrodzonych. Jasnym jest również, że rozumienie tego czym coś jest jest zawsze prawdziwe, chyba przypadłościowo jest nieprawdziwe, o ile niewłaściwie kieruje się do jakiegoś złożenia lub rozłożenia.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.