I, q. 59, a. 3
Czy u aniołów jest wolna wola
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że u aniołów nie ma wolnej woli. Czynem bowiem wolnej woli jest wybieranie. Lecz nie może być wyboru u aniołów, skoro wybór jest to pożądanie czegoś poprzednio uradzonego, a rada jest pewnym badaniem, jak powiedziano w III Ethic.; aniołowie zaś nie poznają badając, ponieważ to należy do roztrząsania rozumowego. Wydaje się więc, że u aniołów nie ma wolnej woli.
Zarzut drugi. Oprócz tego, wolna wola odnosi się do jednego lub drugiego. Lecz ze strony umysłu nie ma u aniołów niczego, co by się odnosiło do jednego lub drugiego, ponieważ ich umysł nie błądzi co do rzeczy poznawalnych z natury, jak to powiedziano (R. LVIII, par. 5). Zatem także ze strony pożądania nie może być u nich wolnej woli.
Zarzut trzeci. Oprócz tego, te rzeczy, które w aniołach są z natury, są ich własnością mniej lub więcej, ponieważ u wyższych aniołów natura umysłowa jest doskonalsza, niż u niższych. W wolnej woli zaś nie ma mniej lub więcej. Zatem nie ma wolnej woli u aniołów.
Lecz przeciwnie, wolna wola należy do godności człowieka. Aniołowie jednak godniejsi są od ludzi. Zatem skoro wolna wola jest w ludziach, tym bardziej ona jest w aniołach.
Odpowiadam, że są pewne rzeczy, które nie działają z jakiegoś własnego wyboru, lecz jakoby pędzone i poruszane przez inne, jak na przykład strzałę łucznik porusza do celu. Inne zaś działają z pewnego wyboru, lecz nie wolnego, jak na przykład zwierzęta bezrozumne; owca bowiem unika wilka z powodu pewnego sądu, którym osądza, że jest on dla niej szkodliwy; lecz ten sąd dla niej nie jest wolny, ale dany jej z natury. Lecz tylko to, co ma umysł, może działać pod wpływem wolnej woli, o ile poznaje powszechne pojęcie dobra, z którego może sądzić, że to lub owo jest dobrem. Stąd gdziekolwiek jest umysł, tam jest wolna wola. I w ten sposób jest jasnym, że wolna wola jest w aniołach nawet w znamienitszym stopniu, niż w ludziach, tak jak i umysł.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Filozof mówi o wyborze, według tego, jak on jest w człowieku. Jak zaś sąd człowieka w rzeczach spekulatywnych różni się od sądu anioła w tym, że ten jest bez roztrząsania, a tamten z roztrząsaniem, tak samo i w rzeczach odnoszących się do działania. Stąd i w aniołach jest wybór, jednak nie wraz z badawczym roztrząsaniem rady, lecz przez nagłe przyjęcie prawdy.
Odpowiedź na drugi zarzut. Jak powiedziano (w par. poprz., R. XII, par. 4), poznanie powstaje przez to, że poznane jest w poznającym. Należy zaś do niedoskonałości jakiejś rzeczy, jeśli nie ma w niej tego, co w niej powinno być z natury. Stąd anioł nie byłby doskonały w swej naturze, gdyby jego umysł nie był utwierdzony w każdej prawdzie, którą z natury może poznać. Lecz czyn władzy poznawczej polega na tym, że uczucie zwraca się ku zewnętrznej rzeczy. Jednak doskonałość rzeczy nie zależy od każdej rzeczy, do której się ono skłania, lecz tylko od rzeczy wyższej. I dlatego nie należy do niedoskonałości anioła, jeśli nie ma woli utwierdzonej odnośnie do tych rzeczy, które są poniżej niego. Należałoby jednak do jego niedoskonałości, gdyby był obojętny względem tych rzeczy, które są ponad nim.
Odpowiedź na trzeci zarzut. Wolna wola jest w wyższych aniołach w sposób szlachetniejszy, niż w niższych, podobnie jak i sąd umysłu. Jest jednak prawdą, że w samej wolności, o ile się w niej rozważa jakieś usunięcie przymusu, nie ma mniej i więcej, ponieważ braki i przeczenia nie zwiększają się, ani nie zmniejszają same przez się, lecz tylko przez swą przyczynę, lub przez jakieś dodanie pewnej właściwości.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.