Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

I, q. 63, a. 3

Czy diabeł pragnął być jako Bóg

Zarzut pierwszy. Wydaje się, że diabeł nie pragnął być jako Bóg. To bowiem, co nie podpada pod pojęcie, nie podpada pod pożądanie, skoro dobro pojęte porusza pożądanie czy to zmysłowe, czy to rozumowe, czy to umysłowe, grzech bowiem może być tylko w tego rodzaju pożądaniu. Lecz to, by jakieś stworzenie było równym Bogu, nie podpada pod pojęcie; zawiera bowiem sprzeczność, gdyż musi skończone być nieskończonym, jeśli dorównuje nieskończonemu. Zatem nie mógł anioł pragnąć, by był jako Bóg.

Zarzut drugi. Oprócz tego, co jest celem natury, można tego pożądać bez grzechu. Lecz upodobnienie do Boga jest celem, do którego z natury dąży wszelkie stworzenie. Jeśli więc anioł pragnął być jako Bóg, nie przez równość, ale przez podobieństwo, wydaje się, że przez to nie zgrzeszył.

Zarzut trzeci. Oprócz tego, anioł został stworzony w większej pełności mądrości niż człowiek. Lecz żaden człowiek, chyba zupełnie pozbawiony rozumu, nie pragnie być równym aniołowi, a cóż dopiero Bogu; wybór bowiem odnosi się tylko do rzeczy możliwych, nad którymi można się zastanawiać. Tym mniej więc było prawdopodobne, by zgrzeszył anioł pragnieniem stania się równym Bogu.

Lecz przeciwnym jest, co powiedziano u Izajasza (Iz 14, 13-14) w osobie diabła: wstąpię na niebo i będę podobny Najwyższemu. Mówi też Augustyn w ks. de Quaestionibus Vet. Test., że szatan nadęty pychą chciał zwać się Bogiem.

Odpowiadam, że anioł, bez żadnej wątpliwości, zgrzeszył pragnieniem stania się jako Bóg. Lecz to można dwojako rozumieć. Jednym sposobem przez zrównanie, drugim sposobem przez upodobnienie. Otóż pierwszym sposobem nie mógł pragnąć być jako Bóg, gdyż wiedział poznaniem przyrodzonym, że to jest niemożliwe; nie wyprzedzały też w nim pierwszego czynu grzesznego ani nawyk, ani namiętność krępująca jego władzę poznawczą, by upadając w czymś poszczególnym, wybrał to, co niemożliwe, jak się to u nas zdarza czasem. A jednak, przyjąwszy, że to byłoby możliwe, byłoby to przeciw pragnieniu naturalnemu. W każdym bowiem tkwi naturalne pragnienie zachowania swego bytu, ten zaś by się nie zachował, gdyby się przemienił w inną naturę. Stąd żadna rzecz będąca na niższym stopniu natury nie może pragnąć stopnia wyższej natury, jak na przykład osioł nie pragnie być koniem, ponieważ, gdyby został przeniesiony na stopień wyższej natury, jużby sobą nie był. Lecz co do tego oszukuje nas wyobraźnia; ponieważ bowiem człowiek pragnie być na wyższym stopniu odnośnie do pewnych rzeczy przypadłościowych, które mogą wzrastać bez zniszczenia podmiotu, wydaje się, że może pragnąć wyższego stopnia natury, do któregoby nie mógł dojść bez tego, by przestał istnieć. Jest zaś jasnym, że Bóg przewyższa anioła, nie tylko co do pewnych przypadłości, lecz co do stopnia natury, i tak samo jeden anioł drugiego. Stąd jest niemożliwym, by niższy anioł pragnął być równym wyższemu, a tym mniej, by pragnął być równym Bogu.

Pragnąc zaś być jako Bóg przez podobieństwo, można dwojako. Jednym sposobem, odnośnie do tego, w czym coś z natury zdolne jest do tego, by się upodobnić do Boga. I tak, jeśli ktoś co do tego pragnie być podobnym Bogu, nie grzeszy, byle tylko w należyty sposób dojść do podobieństwa do Boga, mianowicie, by je otrzymał od Boga. Zgrzeszyłby zaś ten, ktoby nadto pragnął stać się podobnym Bogu na podstawie sprawiedliwości, jakby własną mocą, a nie mocą Boga. Innym zaś sposobem może ktoś pragnąć być podobnym Bogu w tym, w czym z natury podobnym być nie może; jak na przykład, gdyby ktoś chciał stworzyć niebo i ziemię, co jest swoistym Bogu; w takim zaś pożądaniu byłby grzech. I w ten sposób pragnął diabeł być jako Bóg. Nie, by się do Niego upodobnił co do tego, by nikomu wprost nie podlegać, gdyż w ten sposób pragnąłby także swego niebytu, skoro każde stworzenie może istnieć tylko o tyle, że pod Bogiem uczestniczy w bycie. Lecz pragnął być podobnym Bogu co do tego, że pragnął jako ostatecznego celu szczęścia tego, do czego mógł dojść mocą swej natury, odwracając swe pożądanie od nadprzyrodzonego szczęścia, które jest z łaski Bożej. Albo jeśli pragnął jako ostatecznego celu tego podobieństwa do Boga, które daje się z łaski, chciał je posiadać mocą własnej natury, a nie z pomocą Bożą, wedle bożego rozporządzenia. I to się zgadza ze zdaniem Anzelma, który mówi De Casu Diaboli cap. VI, że pragnął tego, do czegoby doszedł, gdyby wytrwał. I te dwie rzeczy w pewien sposób wychodzą na to samo; gdyż odnośnie do obydwóch pragnął posiadać ostateczną szczęśliwość własną mocą, co jest swoistą właściwością Boga. Ponieważ zaś to, co istnieje samo przez się, jest początkiem i przyczyną tego, co istnieje przez coś innego, wynikło z tego także, że pragnął mieć jakąś władzę nad innymi. A w tym także przewrotnie chciał być podobnym Bogu.

I z tego jest jasną odpowiedź na wszystkie zarzuty.

Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.