Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

I, q. 66, a. 3

Czy niebo empirejskie zostało stworzone równocześnie z materią nieuformowaną

Zarzut pierwszy. Wydaje się, że niebo empirejskie nie zostało stworzone równocześnie z materią nieuformowaną. Jeśli bowiem niebo empirejskie jest czymś w ogóle, musi być ciałem zmysłowym. Każde zaś ciało zmysłowe jest ruchome. Niebo zaś empirejskie nie jest ruchome, gdyż inaczej ruch jego byłby potwierdzony ruchem jakiegoś widzialnego ciała, a tak nie jest. Niebo empirejskie nie zostało zatem stworzone równocześnie z materią nieuformowaną.

Zarzut drugi. Oprócz tego mówi Augustyn w III De Trin. (cap. 4), że niższymi ciałami rządzą w pewnym porządku ciała wyższe. Jeśli więc niebo empirejskie jest jakimś najwyższym ciałem, musi mieć jakiś wpływ na te niższe ciała. Lecz wydaje się, że tak nie jest, zwłaszcza że się przyjmuje, iż jest nieruchome, żadne bowiem ciało nie porusza, jeśli nie jest poruszone. Zatem niebo empirejskie nie jest stworzone równocześnie z materią nieuformowaną.

Zarzut trzeci. Jeśli się powie, że niebo empirejskie jest miejscem kontemplacji, nie przyporządkowanym do skutków przyrodzonych, to można temu przeciwstawić zdanie Augustyna, który mówi w IV De Trin., że o ile nasz umysł rozumie coś z rzeczy wiecznych, o tyle nie jesteśmy na tym świecie, z czego widać, że kontemplacja wznosi umysł ponad rzeczy cielesne. Zatem nie wyznacza się dla kontemplacji miejsca cielesnego.

Zarzut czwarty. Oprócz tego, wśród ciał niebieskich znajduje się pewne ciało, częściowo przezroczyste a częściowo jaśniejące, mianowicie niebo gwiaździste. Znajduje się także pewne niebo zupełnie przezroczyste, które niektórzy nazywają niebem wodnistym, lub krystalicznym. Jeśli więc istnieje inne, wyższe niebo, musi być zupełnie jaśniejącym. Lecz to być nie może, gdyż w ten sposób powietrze byłoby nieustannie oświecone i nie byłoby nigdy nocy. Nie zostało zatem niebo empirejskie stworzone równocześnie z materią nieuformowaną.

Lecz przeciwnym temu jest, co mówi Strabon (w glossie nad ks. Rodz. 1), że w słowach „Na początku stworzył Bóg niebo i ziemię” nazywa się niebem nie firmament widzialny, lecz empirejski, czyli ognisty.

Odpowiadam, że mniemanie o niebie empirejskim opiera się tylko na powadze Strabona i Bedy i także na powadze Bazylego. Przyjmując je, zgadzają się oni w jednym względzie, mianowicie co do tego, że jest ono miejscem Błogosławionych. Mówi bowiem Strabon (tamże), a także Beda (Hexaem. I), że natychmiast po stworzeniu zostało zapełnione aniołami. Bazyli także mówi w II Hexaem.: Tak jak potępieni zostaną wrzuceni w ostateczne ciemności, tak nagroda za dobre uczynki przygotowana jest w tym świetle, które jest poza światem, gdzie błogosławieni otrzymają mieszkanie pokoju. Różnią się oni jednak co do powodów, na których opierają swoje zdanie. Strabon bowiem i Beda przyjmują niebo empirejskie dlatego, że mówi się, iż firmament, pod którym rozumieją niebo gwiaździste, został stworzony nie na początku, lecz drugiego dnia. Bazyli zaś podaje ten powód, że inaczej wydawałoby się, iż Bóg swe dzieło rozpoczął od ciemności, jak to fałszywie mówią Manichejczycy, nazywając Boga Starego Testamentu bogiem ciemności. Te zaś powody nie są bardzo przekonywujące. Zagadnienie firmamentu bowiem, o którym czytamy, że został stworzony drugiego dnia, inaczej rozwiązuje Augustyn, a inaczej inni Święci. Zagadnienie zaś ciemności rozwiązuje się według Augustyna, (Contra Advers. Leg. et Proph. lib. 1) przez to, że nieuformowanie (które oznaczają ciemności), nie wyprzedziło nadania formy co do trwania, lecz co do pochodzenia. Według zaś innych, skoro ciemności nie są czymś stworzonym, lecz są brakiem światła, jest to dowodem mądrości bożej, że te rzeczy, które wywiódł z niczego, ustanowił najpierw w stanie niedoskonałości, a następnie przywiódł je do doskonałości.

Lecz słuszniejszy powód można przytoczyć z samego stanu chwały. Przewiduje się bowiem w przyszłej nagrodzie dwojaką chwałę, mianowicie duchową i cielesną, nietylko w ciałach ludzkich, które mają dostąpić chwały, lecz także w odnowieniu całego świata. Rozpoczęła się zaś chwała duchowa od samego początku świata przez szczęśliwość aniołów, a obiecaną jest świętym równość z aniołami. Stąd było odpowiednim, by od początku także chwała cielesna zaczęła się w czymś cielesnym, co by także od samego początku było wolnym od więzów rozkładu i zmienności, i zupełnie jaśniejącym, takim, jakim będzie, jak się spodziewamy, wszelkie stworzenie cielesne po zmartwychwstaniu. I dlatego nazywa się to niebo empirejskim, to znaczy ognistym, nie od gorzenia, ale od blasku. Należy zaś wiedzieć, że Augustyn w X De Civ. Dei (cap. 9) mówi, iż Porfiriusz rozróżniał aniołów od szatanów w ten sposób, że mówił, iż miejscem szatanów jest powietrze, a miejscem aniołów eter, lub niebo empirejskie. Lecz Porfiriusz jako Platończyk uważał, że to niebo gwiaździste jest ognistym, i dlatego nazywał je empirejskim, lub eterycznym, o ile nazwę eteru bierze się od rozpalenia, a nie o ile się ją bierze od szybkości ruchu, jak mówi Arystoteles (De Caelo lib. 1). Mówi się o tym dlatego, by ktoś nie pomyślał, że Augustyn przyjmuje niebo empirejskie tak, jak teraz współcześni je przyjmują.

Odpowiedź na pierwszy zarzut. Ciała zmysłowe są ruchome w obecnym stanie świata, gdyż przez ruch stworzenia cielesnego osiąga się pomnożenie elementów. Lecz w ostatecznym spełnieniu chwały, ustanie ruch ciał. I takim musiał być od początku układ nieba empirejskiego.

Odpowiedź na drugi zarzut. Jest dość prawdopodobnym, jak to niektórzy mniemają, że niebo empirejskie, skoro jest przeznaczone dla stanu chwały, nie ma wpływu na niższe ciała, należące do innego porządku, mianowicie na te, które są przyporządkowane do naturalnego biegu rzeczy. Należy jednak powiedzieć, iż prawdopodobniejszym się wydaje, że jak najwyżsi aniołowie, którzy towarzyszą, mają wpływ na średnich i niższych, którzy bywają posyłani, chociaż oni sami nie zostają posyłani, według Dionizego (Cael. Hier. 13), tak niebo empirejskie ma wpływ na ciała poruszane, chociaż samo się nie porusza. I dlatego można powiedzieć, że wpływ nieba empirejskiego na pierwsze niebo, które się porusza, nie wywołuje czegoś przejściowego i powstającego z ruchu, lecz coś nieruchomego i stałego, jak na przykład moc zachowywania i przyczynowości, lub coś podobnego, należącego do godności.

Odpowiedź na trzeci zarzut. Miejsce cielesne przydziela się kontemplacji nie z konieczności, lecz jako rzecz odpowiednią, by zewnętrzna jasność odpowiadała wewnętrznej. Stąd mówi Bazyli (Homil. II in Hexaem.), że duch pocieszyciel nie mógł przebywać w ciemnościach, lecz posiadał w światłości i weselu odpowiednie sobie zamieszkanie.

Odpowiedź na czwarty zarzut. Jak mówi Bazyli w II Hexaem.: Jest oczywistym, że niebo zostało stworzone w zamkniętym okręgu, mając ciało gęste i dostatecznie potężne, by móc oddzielić rzeczy zewnętrzne od tych, które są wewnątrz. Z tego powodu zaciemnia okolicę zewnętrzną w stosunku do niego, gdyż światło, którym ono samo jest oświetlone, jest z tej okolicy usunięte. Lecz ponieważ ciało nieba, chociaż jest gęste, jest jednak przezroczyste, a to nie przeszkadza światłu, (widzimy bowiem światło gwiazd pomimo nieba będącego w pośrodku), można inaczej powiedzieć, że niebo empirejskie ma światło nie tak skondensowane, by wysyłało promienie, jak ciało słońca, lecz subtelniejsze. Albo też, że ma jasność chwały, która się różni od jasności naturalnej.

Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.