Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

I, q. 7, a. 3

Czy może być coś nieskończonym w czynie co do wielkości

Zarzut pierwszy. Wydaje się, że może coś być nieskończone w czynie co do wielkości. W naukach matematycznych bowiem fałsz się nie znachodzi, ponieważ nie ma kłamstwa w pojęciach oderwanych, jak powiedziano w II Physic. Lecz nauki matematyczne posługują się nieskończonym co do wielkości. Powiada bowiem geometra w swoich dowodzeniach: niech linia taka będzie nieskończoną. Zatem nie jest niemożliwym, by coś było nieskończonym co do wielkości.

Zarzut drugi. Oprócz tego nie jest niemożliwym, by to, co nie jest przeciwne pojęciu czegoś, było jego własnością. Lecz nieskończone nie jest przeciwnym pojęciu wielkości, a raczej wydaje się, że skończone i nieskończone są biernymi właściwościami ilości. Zatem nie jest niemożliwym, by jakaś wielkość była nieskończoną.

Zarzut trzeci. Oprócz tego wielkość jest podzielna w nieskończoność. Tak bowiem określa się ciągłość, że jest czymś podzielnym w nieskończoność, jak to widać w III Physic. Lecz rzeczy przeciwne odnoszą się z natury swej do tego samego. Skoro więc dzieleniu przeciwstawia się dodawanie, a odejmowaniu wzrost, wydaje się, że wielkość może wzrastać w nieskończoność. Zatem możliwym jest, by istniała wielkość nieskończona.

Zarzut czwarty. Oprócz tego, ruch i czas biorą ilość i ciągłość od wielkości, ponad którą ruch przechodzi, jak to powiedziano w IV Physic. Lecz nie jest przeciwnym pojęciu czasu i ruchu, aby były nieskończone; skoro każdy punkt niepodzielny, wyznaczony w czasie i ruchu kołowym, jest początkiem i końcem. Zatem nie będzie także przeciwnym pojęciu wielkości, by była nieskończoną.

Lecz przeciwnie. Każde ciało ma powierzchnię. Lecz każde ciało mające powierzchnię jest skończone, ponieważ powierzchnia jest kresem ciała skończonego. Zatem każde ciało jest skończone. I podobnie można powiedzieć o powierzchni i linii. Nic zatem nie jest nieskończone co do wielkości.

Odpowiadam, że co innego jest byt nieskończony co do swej istotności, a co do wielkości. Przyjąwszy bowiem, żeby istniało jakieś ciało nieskończone co do wielkości, jak na przykład ogień lub powietrze, to jednak nie byłoby nieskończonym co do istotności; ponieważ istotność jego byłaby ograniczona przez formę do jakiegoś gatunku i przez materię do jakiegoś osobnika. Przyjąwszy przeto z przesłanek, że żadne stworzenie nie jest nieskończone co do istotności, jeszcze pozostaje do zbadania, czy coś stworzonego może być nieskończone co do wielkości.

Należy zatem wiedzieć, że ciało, które jest wielkością zupełną, bierze się dwojako: mianowicie matematycznie, o ile się w nim rozważa sama tylko ilość, i naturalnie, o ile w nim się rozważa materię i formę. A to jest jasnym co do ciała naturalnego, że nie może być nieskończonym w czynie. Każde bowiem ciało naturalne ma jakąś określoną formę substancjalną; skoro więc przypadłości idą za formą substancjalną, koniecznym jest, by z określonej formy wynikały określone przypadłości, a między nimi jest ilość. Stąd wszelkie ciało naturalne ma określoną ilość i wzwyż i w dół. Stąd niemożliwym jest, by jakieś ciało naturalne było nieskończone. To także widocznym jest z ruchu; każde bowiem ciało naturalne ma jakiś ruch naturalny. Ciało zaś nieskończone nie mogłoby mieć jakiegoś ruchu naturalnego, ani prostego; gdyż nic nie porusza się naturalnie ruchem prostym, jak tylko w ten sposób, że się znajduje poza swoim miejscem; co nie mogłoby się przydarzyć ciału nieskończonemu, gdyż zajmowałoby wszystkie miejsca, i tak bez różnicy, jakiekolwiek miejsce byłoby jego miejscem. Podobnie także nie mogłoby się poruszać ruchem kołowym. Ponieważ w ruchu kołowym musi jedna część ciała być przeniesiona do miejsca, w którym była część inna; a to nie mogłoby być w ciele kołowym, jeśli się przyjmie, że jest nieskończone. Ponieważ dwie linie, wykreślone od środka, im dalej rozciągają się od środka, tym bardziej są odległe od siebie. Jeśliby więc ciało było nieskończone, linie byłyby nieskończenie odległe od siebie. I w ten sposób nigdy by nie mogła jedna dojść do miejsca drugiej.

To samo odnosi się do ciała matematycznego. Gdy sobie bowiem wyobrazimy ciało matematyczne istniejące w czynie, musimy je sobie wyobrazić pod jakąś formą. Gdyż nic nie jest w czynie, jak tylko przez swoją formę. Stąd, ponieważ formą ilości jako takiej jest figura, musi mieć jakąś figurę. I w ten sposób będzie skończone. Figura bowiem jest to, co jest objęte granicą lub granicami.

Odpowiedź na pierwszy zarzut. Geometra nie potrzebuje przyjmować, że jakaś linia jest nieskończona w czynie, lecz musi przyjąć jakąś linię skończoną w czynie, od której by mógł odjąć ile potrzeba, i tę nazywa linią nieskończoną.

Odpowiedź na drugi zarzut. Chociaż nieskończone nie jest przeciw pojęciu wielkości w ogóle, jest jednak przeciw pojęciu jakiegokolwiek jej gatunku; mianowicie przeciw pojęciu wielkości kwadratowej lub sześciennej, czy to kołowej czy trójkątnej i podobnych. Nie jest zaś możliwym żeby było w rodzaju to, czego nie ma w żadnym gatunku. Stąd niemożliwym jest, by istniała jakaś wielkość nieskończona, skoro żaden gatunek wielkości nie jest nieskończony.

Odpowiedź na trzeci zarzut. Nieskończone, które odnosi się do ilości, jak to powiedziano (par. 1, odp. na drugi zarzut), należy do materii; przez podział zaś całości dochodzi się do materii, części bowiem należą do pojęcia materii, przez dodawanie zaś dochodzi się do całości, która jest zawarta w pojęciu formy; a zatem nie znajduje się nieskończone w dodawaniu wielkości, lecz tylko w podziale.

Odpowiedź na czwarty zarzut. Ruch i czas nie są w czynie co do całości, lecz sposobem następstwa; stąd mają możność zmieszaną z czynem. Lecz wielkość cała jest w czynie. Zatem nieskończone, które przypisuje się ilości i należy do właściwości materii, sprzeciwia się całości wielkości, nie zaś całości czasu lub ruchu; własnością materii jest bowiem, że jest w możności.

Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.