I, q. 8, a. 3
Czy Bóg jest wszędzie przez istotność, obecność i potęgę
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że źle określa się sposoby istnienia Boga w rzeczach mówiąc, że Bóg jest we wszystkich rzeczach przez istotność, potęgę i obecność. To bowiem jest w czymś przez istotność, co jest w nim istotnościowo. Bóg zaś nie jest istotnościowo w rzeczach; nie należy bowiem do istotności żadnej rzeczy. Zatem nie należy mówić, że Bóg jest w rzeczach przez istotność, obecność i potęgę.
Zarzut drugi. Oprócz tego być obecnym w jakiejś rzeczy, to znaczy nie być dla niej nieobecnym. Lecz to znaczy, że Bóg przez istotność jest w rzeczach, że dla żadnej rzeczy nie jest nieobecny. Zatem to samo znaczy, że Bóg jest we wszystkich rzeczach przez istotność i obecność. Zbytecznym więc było mówić, że Bóg jest w rzeczach przez istotność, obecność i potęgę.
Zarzut trzeci. Oprócz tego, tak jak Bóg jest początkiem wszystkich rzeczy przez swą potęgę, tak i przez wiedzę i wolę. Lecz nie mówi się, że Bóg jest w rzeczach przez wiedzę i wolę. Zatem nie powinno się mówić także, że jest obecnym przez potęgę.
Zarzut czwarty. Oprócz tego, tak jak łaska jest pewną doskonałością dodaną do substancji rzeczy, tak dodane są też liczne inne doskonałości. Jeśli więc powiada się, że Bóg w szczególny sposób jest w niektórych przez łaskę, wydaje się, iż należy przyjąć szczególny sposób bytowania Boga w rzeczach, odnośnie do każdej doskonałości.
Lecz przeciwnym temu jest co powiada Grzegorz, mówiąc o Pieśni nad Pieśniami (Glossa ordin. super. c. V. wiersz 17), że Bóg w sposób powszechny istnieje w rzeczach przez obecność, potęgę i substancję, jednak powiada się w niektórych w sposób więcej doskonały istnieje przez łaskę.
Odpowiadam, że mówi się, iż Bóg jest w jakiejś rzeczy dwojako. Raz, sposobem przyczyny działającej; i w ten sposób jest we wszystkich rzeczach stworzonych przez siebie. Innym sposobem tak, jak przedmiot działania jest w działającym: co właściwym jest w czynnościach duszy, wedle czego to, co się poznaje, jest w poznającym, a to, czego się pożąda, w pożądającym. W ten więc drugi sposób, Bóg szczególnie jest w stworzeniu rozumnym, które Go zna i kocha aktualnie lub habitualnie. A ponieważ to ma stworzenie rozumne przez łaskę, jak to później będzie wykazane, mówi się, że w ten sposób jest w świętych przez łaskę. Lecz sposób w jaki jest w innych rzeczach przez siebie stworzonych, należy rozważyć według tego, co się mówi o rzeczach ludzkich. O królu bowiem mówi się, że jest w całym swym królestwie przez swą potęgę, chociaż nie jest wszędzie obecny. Powiada się zaś, że jakaś rzecz istnieje przez obecność we wszystkich tych rzeczach, które są dla niej dostępne; tak jak mówi się, że wszystko co jest w jakimś domu, obecne jest dla kogoś, który jednak nie jest co do substancji swej w każdej części domu. Co do substancji zaś czyli istotności, powiadamy, że jakaś rzecz jest w miejscu, w którym znachodzi się jej substancja. Byli znowu niektórzy, mianowicie Manichejczycy, którzy twierdzili, że mocy bożej poddane są rzeczy duchowe i niecielesne; widzialne zaś i cielesne są, jak mówili, poddane mocy pierwiastka przeciwnego. Przeciw tym należy zatem powiedzieć, że Bóg jest we wszystkich rzeczach przez swą potęgę. Byli znowu inni, którzy choć wierzyli, że wszystko jest poddane mocy bożej, to jednak nie rozciągali opatrzności bożej aż do owych ciał niższych; i w ich imieniu powiedziano w (Hi 22, 14): „ani się rzeczom naszym przypatruje, a około zawias niebieskich przechodzi się”. I przeciw tym należy powiedzieć, że jest wszędzie przez swą obecność. Byli znowu inni, którzy chociaż mówili, że wszystko do bożej Opatrzności należy, to jednak przyjmowali, że nie wszystko bezpośrednio przez Boga jest stworzone; lecz, że bezpośrednio stworzył pierwsze stworzenia, a one stworzyły dalsze. I przeciw tym należy powiedzieć, że jest obecny we wszystkich rzeczach przez istotność. W ten sposób zatem jest we wszystkich rzeczach przez potęgę, o ile wszystkie rzeczy poddane są Jego potędze. Jest we wszystkich rzeczach przez obecność, o ile wszystko nieosłonięte i otwarte jest przed oczami Jego. Jest we wszystkich rzeczach przez istotność, o ile jest we wszystkich jako przyczyna bytu, jak powiedziano (par. 1).
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Powiada się, że Bóg jest we wszystkich rzeczach przez istotność, jednak nie przez istotność rzeczy, jakoby należał do ich istotności; lecz przez istotność swoją, ponieważ substancja Jego jest obecna dla wszystkich jako przyczyna bytu, jak powiedziano (tamże).
Odpowiedź na drugi zarzut. Można powiedzieć, że jakaś rzecz jest dla kogoś obecną, o ile ona jest dla niego dostępna, choć od niego co do swej substancji jest oddalona, jak powiedziano (w corpus paragrafu). I dlatego należało przyjąć dwa sposoby; mianowicie przez istotność i obecność.
Odpowiedź na trzeci zarzut. Należy do natury wiedzy i woli, że w wiedzącym jest to, o czym on wie, a w chcącym to, czego on chce; stąd pod względem wiedzy i woli, bardziej rzeczy są w Bogu niż Bóg w rzeczach. Lecz do pojęcia potęgi należy, by była źródłem działania dla innych, stąd działający działa przez swą potęgę i przykłada się do rzeczy zewnętrznej. I w ten sposób można powiedzieć, że przez potęgę czynnik jest obecny w innym.
Odpowiedź na czwarty zarzut. Żadna inna doskonałość dodana do substancji prócz łaski, nie sprawia, że Bóg jest w czymś jako przedmiot poznany i ukochany, i dlatego łaska jedynie sprawia szczególny sposób bytowania Boga w rzeczach. Jest jednak inny szczególny sposób bytowania Boga w człowieku przez zjednoczenie; o tym sposobie będzie mowa na swoim miejscu.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.