Skip to content
Christian Reality

✠

Acta Sanctorum · Volume IV · Volume IV

Preface to the first volume of February

IN TOMUM PRIMUM DE ACTIS SANCTORUM MENSIS FEBRUARII

Contents (14)
  1. Præfatio
  2. Gasparem roger
  3. Ejusque religiosissimum conventum.
  4. Caput primum.
  5. Hujus operis scopus : in eo contenta.
  6. Caput secundum.
  7. Cur quandoque plures Vitæ Sancti unius edantur?
  8. Caput tertium.
  9. Sanctorum Hibernorum Scotorumque Vitæ quatenus hic relatæ? versæ aliæ e linguis peregrinis.
  10. Caput quartum.
  11. De Dextri, Maximi Ep. Cæsaraugustani, Luitprandi, Juliani Petri Chronicis Hispaniensibus, judicium.
  12. Caput septimum.
  13. Ordo dicendorum et symmetria.
  14. Protestatio.

Præfatio

AD AMPLISSIMUM ET ADM. REVERENDUM DOMINUM AC PATREM

Gasparem roger

CELEBERRIMI MONASTERII LÆTIENSIS ORDINIS S. BENEDICTI ABBATEM,

Ejusque religiosissimum conventum.

Obtulimus ante annos complures, ADMODUM REVERENDE DOMINE. Januarium nostrum, sive eorum Acta Sanctorum, qui Januario mense in variarum gentium orthodoxis Fastis commemorantur, venerabili Decessori Tuo D. THOMÆ LUYTENS. Ac futurum tunc sperabamus, ut non diu post Februarium producere in lucem liceret. Vitas quippe plurimas eorum, quorum hoc mense memoria recolitur, undique collectas, jam conditas in scriniis nostris habebamus: ut id solum desiderari videretur, eas ut recognosceremus, quibusque magis elucescerent, historicas observationes adderemus. Quam enim insistere cœperamus methodum, eam continuo sensimus eruditorum plerisque probari.

Verum ad opus prosequendum denuo accinctis, plures se, quam antea rebamur, undique difficultates objecerunt. Quorumdam enim Divorum Acta ita erant implexa intricataque a variis scriptoribus, qui longo post eorum ætatem tempore ea collegerant, ex sola fortassis fama, aut minime certis solidisque monumentis, vel qui suo ea judicio temere interpolaverant, ut vix, nec nisi ingenti labore. eo redigere illa possemus, ut cum coëtaneorum, aut alioquin antiquorum et ratæ auctoritatis scriptorum commentariis legitima consensione, ceu veritatis vinculo, juncta constrictaque esse viderentur. Alibi inter ipsos historicos, qui de Sanctis nonnullis scripserunt, magna nonnunquam circa locum, tempus, aliaque adjuncta, sine quibus factorum ratio haud satis constat. cernebatur discrepantia, ut quid potissimum amplecteremur, non facile esset statuere. Alias quæ ad quos Reges (Merovingicæ præsertim apud Francos stirpis) provinciæ pertinuerint, paullo operosius disquirendum fuit, ut intelligi eorum possent Sanctorum Acta, qui in iis provinciis, sub Regibus aliis quam vulgus recentiorum scriptorum existimat, vixerunt. Quorumdam etiam multiplicia Acta, edita ante hac quædam, alia adhuc in manu exaratis codicibus recondita; nonnulla ab certis, quorum nomina extent, auctoribus conscripta, alia ab gravibus quidem et doctis, sed quorum lateant nomina, nacti eramus: quæ si universa publicare vellemus, immensus esset labor subeundus; si omittere aliqua, incertus jaciendus calculus. Multorum Acta, etiam vetustissimorum, mandata litteris non erant, ut ad ea investiganda, quibus eorum vitæ ratio intelligi posset, plurima evolvere Patrum scripta oporteret. Imo ipsorummet scripta Sanctorum, et quandoque bene multa, perlegenda fuere, ut ex iis vita ipsorum delineari utcumque posset. Ita iv Februarii S. Isidori Pelusiotæ eruenda fuit ex ipsius epistolis Vita. Quædam interea aliæ subcesiva opera lucubrationes a nobis vulgatæ. Quid jam occupationes, quas ipsa religiosi instituti ratio imponit? quid spiritale auxilium, identidem proximis (in hac præsertim actuosa Domo) variis in rebus, multiplici ratione modoque adhibendum? Nonnulla quoque (ut est naturæ infirmitas) studia nostra sunt valetudine interpellata. Denique longius tempus effluxit, quam speraveramus, quamque optarant multi viri graves atque eruditi, qui quæ scripseramus scribimusque, ad Dei gloriam bonumque publicum pertinere arbitrantur.

Serus hic tamen fœtus, ut in lucem prodiit, abire ad Vos, ac religiosissimæ Lætiensi congregationi; Tibi præsertim, ADMODUM REVERENDE DOMINE, sistere sese gestiebat; et vero debebat: nimirum faustissimi velut sideris secundo afflatu, Decessorum Tuorum ANTONI WINGNI ac THOMÆ LUYTENS, favore, hortatu, liberalitate, auxilio conceptus, ac Tuo. Fortunatum enim vero se vel ideo censet, quod Te illorum imitatorem ac discipulum adire nunc queat, sanctissimo illi cœtui præfectum: qui sub WINGIO Abbate, ante annos XLIII religiosum stadium ingressus; in eo monasticam disciplinam ab THOMA LUYTENS, tironum Magistro, edoctus; utriusque exemplo et adhortationibus, ad omne sanctimoniæ decus, secundum S. P. BENEDICTI Regulam, et Venerabilis, Patris itidem Vestri, Lubovici BLOSI Statuta, sis conformatus. Non referemus hic, quam semper fueris, ex eorum institutione, silentii silentii atque claustralis secessus, religiosæ quoque paupertatis, et præsertim obedientiæ, diligens ac severus custos. Quarum tamen virtutum exercitatio apud veros honestarum actionum æstimatores majorem Tibi gratiam et honorem peperit, quam (quæ merito, cum omni spe seculi, dudum sprevisti) vitæ splendide instituendæ, quibus parentum circumfluebat domus, præsidia; quodque germanus Tuus diu gessit, in amplissima et quodam regia urbe Tornaco, perquam honorificum Senatoris munus.

Jam si recensere velimus, quæ in cœnobio officia gesseris, quanta cum omnium commendatione; primum illud occurret, quod secularium hominum judicio tenue fortassis videri poterit, sed non tenuem tibi cœlestis gratiæ quæstum attulit, magnam etiam apud domesticos virtutis non raræ opinionem; quod communis horti procurandi Tibi impositum munus, tanta submissione ac diligentia gessisti. Dein eximia caritate, animique alacritate, domestico nosocomio præfuisti. Vidimus ipsi, quanto tunc nitore et cura esset hoc compositum: etsi nulli eo tempore illic ægri erant, vel Tua sollicitudine præveniente ac propulsante morborum caussas, vel id largiente Deo Opt. Max. ut quicumque Lætias incolebant, in lætitia et vacuitate corporalis molestiæ, jugum monasticum læti portarent S. Dosithei sub S. Siridone Abbate, Sanctoque Dorotheo institutore, visus sane tunc nobis es industriam obedientiæque simplicitatem, pari in munere, præclare exprimere.

Deinceps ferale ab vicinis Gallis exortum est bellum, quod tum extimam illam Hannoniæ, quam incolitis, partem haud leviter concussit, tum religiosissimum vestrum cœtum recipere se Montes, urbem provinciæ illius primariam, coegit, ubi majori quiete in res divinas incumbere, ac religiosæ vitæ munia exequi liceret. Ad ipsius tamen monasterii custodiam designari virum aliquem prudentia et robore animi insignem oportebat; ne ea quæ ibi relicta erant, vel publici prædatores diriperent, vel occulti ferunculi compilarent; aut etiam moles ipsa ædificiorum, nisi sarta tecta curarentur, sensim labefactata decideret. Ad eam rem Tu potissimum delectus es: planeque feliciter rem Lætiensem OEconomi titulo per annos septem administrasti, cum aliquot conventus Vestri religiosis.

Inde Montes revocato impositum est munus Prioris. Eo autem per aliquod tempus sapienter ac prospere gesto, intereaque Veneralibi D. THOMA LUYTENS vita functo, Abbas es, magno Tuorum consensu, Principumque et populi universi approbatione, renuntiatus. Si nobis de Te cum alio potius quam Tecum esset sermo; libere ac verissime ostenderemus, quæ sunt a Spiritu sancto Ecclesiastici xxxii præscripta, a Te præclare esse observata. Nam postquam Tui Rectorem Te posuerunt, non es elatus: esque in illis quasi unus ex ipsis. Curam illorum habes... ut læteris propter illos, et ornamentum gratiæ accipias coronam. Quamquam enim vulgo dissimulent Tui, domesticorum, etiam Præsidum, laudes, ob singularem suam modestiam, ne earum partem aliquam in se oblique derivare velle videantur; erumpunt tamen, ac se suo produnt lumine, etiam quæ abditissimo secessu studiose occuli quodammodo videntur virtutes Tuæ. Neque ignorant etiam externi, quanta Tu quoque modestia ac simplicitate converseris inter Tuos, quam sincere ac fraterne, absque fuco ullo ac simulatione: qualem etiam, quamque exactam geras monasticæ disciplinæ curam: quo zelo religionis inflammatus, eadem omnia divini cultus officia, domesticarumque exercitationum munia, æque observari inbeas in Montensi refugio, atque antea cum integer cortus Vester Lætiis ageret: quod et Tuis omnibus, utpote viris religiosissimis, gratum est, et apud externos, qui id intelligunt, magnifice collaudatur. Perspiciunt præterea non Tui solum, sed ceteri omnes qui Te norunt, quam non ambias, imo quam sollicite devites, honorem: quam eos qui alta sapere videntur, parvi æstimes: quanto interea judicio ac prudentia de negotiis publicis patriæ, cum ceteris Hannoniæ Proceribus urbiumque Legatis, deliberes: quanta modestia simul ac gravitate sententiam dicas: quanta fide et dexteritate, quæ Tibi in communibus illis provinciæ conciliis curanda committuntur, perficias. Sed ista potissimum ornatis et illustribus viris patent: quas vero eleemosynas, in his etiam angustiis temporum, prout suppetunt facultates, multas et luculentas largiris indigentibus, ii prædicant, quorum manibus illæ in cœlestes thesauros deportantur, pauperum videlicet greges.

Verum hæc, quamvis paucula, et longe meritis Tuis inferiora, suspicamur, haud satis æquis oculis Te esse lecturum. Unum tamen adhuc reticere non possumus, neque vero Tu, ADMODUM REVERENDE DOMINE, neque Tui prohibere jure potestis, ne quod verissimum est pronuntiemus; quatuor, qui, Te inter ac Venerabilem Luovoicum Blosium, Lætiensi congregationi præfuerunt, Abbatum cura, ac Tua nunc industria, ita virtutum omnium studium vigere apud Vos, ut late toto Belgio, et ad exteras quoque gentes, celebretur BLOSIANA reformatio. Cui profecto neminem adversari posse arbitramur, qui quid sitreligiosa ascesis, vel exigui temporis usu didicerit. Qui enim penitus a professione religiosa alienus, S. BENEDICTI Regulæ partem nullam unquam observavit, næ ille, si statuta BLOSIANA vel Regulæ S. P. BENEDICTI repugnare asserat, vel eximiam quamdam perfectionem non continere; risum quibusdam, sui commiserationem pluribus moveat: qui, quamvis, humanæ fortassis litteraturæ opinione inflatus, sibi multum sapere videatur, tamen quid dicat non intelligit. Scimus nos, sciunt qui vobiscum agunt familiarius, seculares, Ecclesiastici, omnium Ordinum religiosi, Episcopi quoque et Archiepiscopi; quam serio ac severe Evangelicam paupertatem colatis; quam libenter ac hilariter intra monasterii, septa commeremini, firmioribus sancti propositi, quam portarum, claustris inclusi: quam assidue cœlestia meditemini; quam religiose Divina ministeria obeatis; quam arctum servetis silentium; quam sitis in omni ratione victus ac vestimentorum frugales; quam ceterarum studio virtutum, quæ in religiosis congregationibus commendantur, addicti.

Cur non igitur Lætias, ubi tam acri et indefessa opera in omnimodæ sanctitatis, cultum incumbitur Acta Sanctorum venire æquum sit? Scripsit olim Stephanus Binetus noster, se Lætiis tres velut ordines Sanctorum reperisse, pictos, mortuos, viventes: quod in templi vestri Choro, Sanctorum, qui religiosas congregationes fundarunt, pictas effigies vidiset; dein præclarum et ingentem sacrarum Reliquiarum thesaurum; ac denique Religiosorum cœtum pietate ceterisque virtutibus conspicuum. Quartam nos Sanctorum apud vos classem et coram sæpius aspeximus, et nunc eam amplificatum imus. Sunt enim in insigni Vestra bibliotheca Sancti complures, non penicillo picti, sed calamo; variorum nempe, de eorum pietate ac laboribus, monumenta scriptorum. Quæ cum indefesso studio volui terique a Vestris meminerimus; eo acceptiores fore Admodum Reverendæ Paternitati Tuæ confidimus, quas nunc adportamus Vitas Sanctorum, veteres quidem plerasque, sed novo velut cultu expolitas: quarum plurimæ quondam a Vestri Ordinis scriptoribus mandatæ litteris, a nobis, Vestro favore excitatis, multo labore conquisitæ et illustratæ.

Porro, ut in Præfatione ad Januarium Decessori Tuo, qui scopus noster esset, quæ totius operis methodus, ordo, stylus, quæ singularum partium probabilitas, exposuimus; ita nunc nonnulla de iis Tecum, si annuis, conferemus: succincte tamen, quod quæ ibi prolixius sunt disputata, hic omnia repetere nihil admodum opus esse videatur, cum illa accurate perlecta a Te Tuisque noverimus. Unum nunc reverenter poscimus ac flagitamus, ut hæc studia nostra quo soles favore prosequaris, Tuisque ac Tuorum precibus nostros adjuves conatus.

Caput primum.

Hujus operis scopus : in eo contenta.

Quid hoc nostro in opere spectemus, quem ad finem omnis noster multorum annorum labor collineet, satis superque in nostra ad Januarium Præfatione videmur declarasse: nimirum ut quidquid gestum olim a Sanctis præclare, id omne lectoribus repræsentemus, non nostris tamen verbis, sed veterum scriptorum, qui eorum facta litteris tradidere, vel destinato studio in peculiarem aliquem commentarium redacta, vel aliis inserta historis. Nam fuit ea omnibus retro seculis in Ecclesia consuetudo, ut quæ Sancti egregie actitassent, aut fortiter perpessi essent, quæque a Deo ad illorum illustrandum honorem edita constaret prodigia, diligenter litteris mandarentur. De lucubrationibus ejusmodi ad Eusebio, Cæsareensi in Palæstina Episcopo, conscriptis aut collectis, ac deinde sexcentis post eum annis a Simeone Logotheta, sive Metaphrastes, illic fuse a nobis actum: deque hujus ætate, dignitate, scriptione, laudatione per Michaelem Psellum post annum ab ortu Christi millesimum composita. Actum ibidem de Jacobo Voraginensi Genuensium Episcopo, atque ejus Lombardica historia, sive Aurea Legenda: deque hujus recognitione per Claudium Rotam. De Vincentii item Bellovacensis Speculo, et S. Antonini Archiepiscopi Florentini Chronicis. De Catalogo quoque Sanctorum Petri de Natalibus Episcopi Equilini, cujus postea nobis melius comperta est ætas: non enim, ut ibi diximus, S. Antonino suppar fuit, sed longe eo antiquior. Citat namque Thadæus Donnola in brevi tractatione de loco martyrii S. Felicis Episcopi Spellatensis, grande et antiquum illius Catalogi exemplar, tabules cupressinis, et corio violaceo compactum, studioseque asservatum in selectissima bibliotheca Illustriss. et E'excellentiss. D. Joannis Angeli Ducis ab Altæmps... manu Vaxilini Zordani Presbyteri Veneti, Ecclesiæ S. Raphaelis Plebani, accurate exaratum anno MCCCCVIII, qui annus S. Antonino erat ætatis xix, ab ingressu in Ordinem nem Prædicatorum tertius, uti in hujus Vita apud Surium vi Nonas Maii videre est. Ipse vero Petrus (ut ad calcem ejus codicis de se testatur) Sanctorum Catalogum scribere inchoavit anno Domini MCCLXIX, die festo S. Barnabæ, adhuc Plebanus existens Sanctorum Apostolorum Venetiarum, diæcesis Castellanensis: opus vero ad exitum perduxit anno MCCCLXXII, die XXVI Maii, jam creatus Episcopus Equilinus provinciæ Gradensis. Nicolaus v Pont. Max. postea Gradensem et Castellanensem Episcopatus (uti VIII Januarii 3 ad Vitam B. Laurentii Justiniani dictum) ita univit, ut suppresso utroque titulo, Patriarchatus Gradensis dignitate in urbem Venetiarum translata, eumdem B. Laurentium primum Venetiarum Patriarcham crearit anno MCDLI Christi, post collectum a Petro Catalogum LXXIX. Mortuus est autem S. Antoninus anno MCCCCLIX, post eumdem conscriptum a Petro Catalogum LXXXVII, ipse annos natus LXX.

Ibidem Laurentii Surii Carthusiani præclarum opus commendavimus, e quo sua hauserunt recentiores plurimi, qui Vitas Sanctorum vario modo, ac ratione styloque ediderunt. Illic quoque cap. 1 § 6 indicavimus, quale sibi Heribertus Rosweydus e Societate nostra vir doctissimus designasset opus, voluminum omnino XVIII. Quorum xvi priora Vitas complecterentur, sed nullas, quarum ipse non esset manu exaratum nactus exemplar, vel quas non ex archetypis fideliter et integre expressas sciret. Interesse enim aiebat, originalia Vitarum scripta semel extare, quod perparum fidei breviatoribus sit sine istis: quando scilicet Februarii Tom. I. quisque suo capturem delibat, et dum suo palato consulit, alterum suo gustu privat. Illis xvi voluminibus, unum Annotationum, alterum Indicum variorum adjicere cogitabat. Quæ quidem tam ampla lucubratio ut perfici posset, festive quærebat Cardinalis Bellarminus, cautumne auctori esset, ducentos adhuc annos victurum? tot enim sibi ad eam absolvendam necessarios videri.

Latius tamen noster patet labor. Neque enim eas solum date Vitas cogitamus, quarum nacti erimus MS. exemplar, vel ex archetypo fideliter expressum. Quid enim si illustrium Sanctorum vel perierint Acta, vel numquam plane litteris tradita; extet tamen eorum, ut sit, apud historicos memoria; non licebit quæhi tradiderint colligere, et in lucem proferre? Quid si solum epitome extet deperditorum Actorum, eaque haud satis perite ad historiæ normam exacta, nefas erit eam lectoribus proponere? Etiam his destituti monumentis, aut legitimo scriptorum testimonio, si cujuspiam Sancti repererimus populi sermonibus miracula ac benefacta celebrari, vel ex appensis circa tumulum anathematis ac tabulis; non id qualecumque est, exponemus? Atque hæc instituti operis ratio etsi illic satis est accurate explanata; tamen quia multis illa Præfatio nostra, sive eam viderint numquam, sive olim legerint, non est nunc fortassis ad manum; breviter hic videtur repetenda: sed non, ut ibi fecimus, caussis omnium operose expositis.

Primumigitur Acta inquirimus, quæ sintab iis scripta, qui illa geri ab Sanctis viderunt: is enim post Divinas litteras primus maximeque legitimus gradus historiæ. Talia quinto Februarii sunt Martyrum Japoniorum Acta, a Ludovico Froio exarata: talis sexto Vita S. Amandi per Baudemundum, B. Margaritæ de Cortona xxii per Junctam Mevanatem, et aliæ complures, et quæ a publicis Notariis excepta in judicio, Martyrum Præsidumque dicta ac facta. His proximi sunt ac prope pares ii scriptores, qui non spectarunt ipsi quidem quæ narrant, saltem omnia; sed ab iis qui spectarant acceperunt. Accedunt illi, quibus nec ipsi spectatores retulerunt, sed alii fide digni qui ex spectatoribus didicerant. Tum qui ex probatis documentis, publicisque transactionum, donationum, testamentorum instrumentis, aut certe historiis, quas harum trium classium auctores composuerant; sive auctorum ipsorum aut tabularum verbis, seu stylo suo commemorant. Hæc tamen omnia ut justis momentis ponderentur, discutimus, qua licet: cujusmodi illi ipsi fuerint scriptores, (etiamsi autoptas se occlatosque et auritos testes profiteantur) an viri prudentes ac probi, an non hæretici; non partibus; quas laudant, nimium addicti; non ad quidlibet credendum faciles, et in scribendo inconsiderati, ut velut certa asseverent, quæ ab levissimis hominibus audierint. Tum illud quoque indagare oportet, an non etiam probatissimorum auctorum scripta, adulterata sint a posteris, aut inepte interpolata: quod etiam in donationum instrumentis evenit, ut adjecta iis sint quædam, et quandoque integre conflicta. Ac sunt propterea hæc universa ad veritatis rationem revocanda, expensis, quantumvis fastidiose, temporibus, ad locis; et nationum, apud quas ea feruntur gesta, institutis, tum hominum, qui intervenisse dicuntur, ætate ac moribus. Alia sunt sequioris notæ scripta, quæ longo post Sanctorum ætatem tempore composita sunt, quod vel abolita essent, quæ solida fide olim fuerant exarata, vel certe numquam litterarum monumentis, quæ gesta erant a Sanctis, commendata. Hæc ergo ex fama a majoribus accepta, aut vulgaribus monumentis, nec sat certis, collecta, sæpe ab ignotis auctoribus et tempore incerto, ita prodita sunt posteris: qui tamen illa, cuicuimodi essent, meliorum defectu, amplexi sunt. Neque nos illa omnino respuimus, tamen magis etiam quam priora suis ponderibus examinamus, et ad authenticarum historiarum calculos expendimus. Eas quoque Vitas damus, quæ ex antiquioribus, et forte genuinis Actis contractæ, aut varie interpolatæ, prætermissis aut brevissime perstrictis, quæ de virtutibus Sanctorum erant scripta; miraculis vero, præsertim quæ minime vulgaria viderentur, accumulatis, ac sæpe immodice exaggeratis; intertextis etiam temporum notis, descriptionibus locorum, rerumque explanationibus superfluis: quæ Vitæ propterea pensiculatius examinandæ et ad libram lineamque certam redigendæ.

His omnibus, etiam quæ a veteribus conscriptæ sunt, Vitis præmittimus prolegomena quædam, sive observationes necessarias, ut Vitæ ipsæ quod merentur pondus obtineant. In iis quærimus quibus locis ac temporibus ii vixerint Sancti. An exploratum sit publicam iis habitam olim venerationem? Qui eorum Vitam scripserint, quo tempore, qua clari eruditionis fama? Unde exemplar nacti simus, aut etiam plura? Neque unquam dissimulamus, cujus humanitate vel ipsi nobiscum sint communicati codices, vel ex iis Vita descripta et ad nos missa. Hoc arbitramur ad testandam gratitudinem nostram, fidemque Vitis illis addendam, valere. Ipsæ tamen Vitæ, præsertim ab ignotis auctoribus compositæ, quam solidæ videantur, aperimus.

Post singula quoque capita (nam in certa capita ac paragraphos, Vitas longiores partimur, ut interquiescere lector possit) post illa ergo capita Annotationes, si quæ necessariæ videantur, subnectimus: non ut Rosweydus meditabatur, postquam omnes excusæ essent Vitæ. Eas Annotationes speramus lectoribus usui fore, præsertim eruditione mediocri præditis, quibus præcipue consulimus. Quamquam poterunt fortassis eædem sinistra eruditissimorum judicia sistere, qui quandoque Vitas abnormi stylo conscriptas, nullis locorum notis temporumque additis, aut vitiose expressis, temere aspernarentur, nisi his fultas veluti adminiculis viderent.

Damus enim Acta ipsa Sanctorum eo stylo quo primitus scripta sunt, quantumvis agresti et incompto, si quidem assequi ita primigenia phrasi scripta possimus. Atque id novimus eruditis hominibus admodum probati, etiam heterodoxis. Certior inde dictorum fides, quando ipsa æqualium Scriptorum, aut certe, antiquissimorum, quos quidem consequi potuimus, verba repræsentamus. In quibus tamen si qua dictio barbara aut inusitata, quæ vel offendere possit, vel non ita commode intelligi; (quales multæ in medii ævi scriptoribus) eas in Annotationibus explanamus, nisi et nos earum fugiat notio.

Mallent nonnulli (quibus ibidem cap. 1 § 7 fuse respondimus) compto et eleganti stylo narrari quæ certiora videntur: cetera resecari, aut penitus omitti. Verum ab his longe nostra discrepat ratio: nam sic res innumeras, quæ nobis obscuræ aut incertæ videri possunt, propterea quod alios scriptoreæ, quorum testimonio confirmentur, nondum legerimus, deberemus taciti præterire, non sine Veritatis ipsorumque Sanctorum aliqua injuria, ac piorum hominum detrimento. Quis enim nobis eam dedit potestatem, ut quia non assequimur qualis sint scripta aliqua auctoritatis, ea expungamus ac mutilemus. Nam quod aliqua omni careant sermonis elegantia, nemini mirum videri debet, cum multis ætatibus vel nulli vel perrari extiterint, quorum esset limatus et elegans stylus, aut etiam satis Latinus: unde et ipsi Regum annales a multis inscite prorsus sunt conscripti, uti a Fredegario, aliisque Gallis et Hispanis antiquis scriptoribus. Si qui politulum adepti stylum sibi videbantur, ii ad privata emolumenta, aut inanem fucum gloriæ sibi comparandum conferre operam suam maluerunt. Multi res gestas Sanctorum ita literis tradiderunt, ut vel studio humilitatis ipsam etiam sermonis munditiem devitarint, vel quæ simplici et vulgari essent stylo conscripta, facilius intelligi, ab rudibus etiam hominibus posse existimarint, ac majorem fructum allatura. De S. Hegesippo ista habet S. Hieronymus libro de illustribus Ecclesiæ scriptoribus cap. 22: Egesippus vicinus Apostolicorum temporum, omnes a passione Domini usque ad suam ætatem Ecclesiasticorum actuum texens historias, multaque ad utilitatem legentium pertinentia hinc inde congregans, quinque libros composuit sermone simplici: ut quorum vitam sectabatur, dicendi quoque exprimeret characterem. Quæ verba apud Usuardum ad vñ Aprilis, in Martyrologio quoque Romano de eo leguntur. Sunt tamen Vitæ insigni venustate expolitæ, et ab antiquis auctoribus Latinis ac Græcis multæ, et ab recentioribus plurimæ, tum eorum Sanctorum qui superiori seculo vixerunt, tum veterum, quorum ii ex certis monumentis Acta collegerunt, et suo stylo exornarunt.

Si qualia hactenus diximus, ab aliis quocumque stylo exarata, vel eruta ex certis monumentis, Acta non reperimus; eanos undique ex variis scriptoribus, sacris præsertim, et, quæ assequi pervestigando possumus, documentis, velut consutis centonibus, utcumque visum est, inter se invicem conserta proferimus. Ac demum quæ in nullis scriptis reperta, fama vulgique sermonibus celebrantur, iis præsertim locis ubi Sanctorum illorum reliquiæ, asservantur, aut ubi illorum invocatione eduntur miracula, ea quoque non respuimus, sed nec plus quam mereantur addimus momenti.

Denique modis omnibus conamur fontem ostendere, e quo piæ doctrinæ atque exemplorum rivi promanent, ad salutem mortalium: sive fons ille suis adhuc margininibus, antiqua arte, scite ornatus sit; sive jam abditus, spissisque orborum umbraculis tectus hactenus fuerit, ut operosa interlucatione ad eum pandere aditum oporteat. Si neutro modo ad ipsum pertingere fontem possumus; ab eo certe per ignotos meatus profluentes scaturigines scrutamur, ut ad abditum aquarum thesaurum pervenire, qui majori pollebit industria, queat, et quo volet, qualibusque volet canalibus, puros salubresque latices deducere.

Caput secundum.

Cur quandoque plures Vitæ Sancti unius edantur?

Visi sunt pii quidam homines illud in nostro opere improbare, quod unius Sancti plures Vitas edamus. Nam cum ipsi eas ideo potissimum legant, ut virtutum inde colligant exempla; cupiantque prolixa lectione non distineri; mallent omnia clare ac perspicue dici, aut saltem non sæpius idem, ut aiunt. Multas tamen et graves ob caussas contrarium nobis visum est: idemque probarunt (quorum usi sapientissimo consilio sumus) præter Antonium Winghium Abbatem, Joannes Tolenarius, Laurentius Uwenus, et potissimum Jacobus Tirinus, Domus hujus nostrae Præpositi, maximo judicio viri, et scriptis clari. Probarunt ii quoque, ut plures alios præteream, qui nostrum hoc opus recognoverunt, suoque calculo confirmarunt, et ipsi summa eruditione ac prudentia conspicui. Atque revera sunt subinde a diversis auctoribus, doctis et gravibus scriptæ Vitæ unius ejusdemque Sancti. Horum autem scriptorum duplex ex ordo: nam ambo quandoque ipso quogestæ res sunt tempore vixerunt: et narrat fortassis unus nonnulla, quæ alter prætermisit. Qui potest igitur altera ejusmodi Vita prætermitti, absque injuria auctoris, ac historiæ fraude?

Edite, inquies, unam; ex altera, quod deest supplete. Quo in modo? An ut in unius narrationem ex altera verba aliquot aut integras periodos intrudamus, atque ita novam quamdam Vitam, una sic interpolata, procudamus? Alienissimum id ab nostro instituto, et doctorum hominum exspectatione, qui genuina volunt veterum scripta. An sufficere censes, ut alterutram edamus, ex altera subnectamus quæ deesse videbuntur? Quid si utraque par esse videatur, quem nos, aut qua ratione delectum adhibebimus? qui patientur lectores unam subtrahi sibi, et in æternas abdi tenebras; quam etiam fortassis, si vidissent, alteri prælatam voluissent? Nonne igitur ad fidem nobis conciliandam, Vitis ipsis auctoritatem, dari utramque expedit? Atque id valere quoque videtur, etsi una ejusmodi Vitarum (qui alter erat ordo comparatorum scriptorum) longo post tempore scripta esset, quam res gestæ, alteraque Vita edita. Habet prior quidem scriptor antiquitatis prærogativam, in qua vis inest magna, ut quæ narrat credibiliora videantur; alter tamen, etsi seculo uno alterove posterior, plura potest vetera documenta examinasse, et adjuncta rei gestæ certius explorasse.

Attamen si scriptor anonymus, nec gravi satis stylo nec methodo probabili usus, ex alterius (præsertim si et is anonymus atque ignotus) lucubrationem suam decerpat; quamvis diffusius fortassis ac phrasi mutata; non facile utramque edendam censemus: satis enim superque fecisse videmur, si lectorem monuerimus extare aliam in MSS. codicibus, re nihil, dictione aliquantulum discrepantem, aut etiam principium ejus recitaverimus. Quod multo etiam magis licere nobis videtur, si quas in secundis reponendas Vitas judicamus, eæ editæ jam sint, inque hominum manibus versentur. Neque enim plerumque tales, saltem integras, recitatamus: allegamus tamen quandoque ex iis aliqua in nostris Annotationibus, ut consulere eas, si volet, lector, quod ei promptum est, queat. Ita multas a Simeone Metaphraste, ejusve scriptis, interpolatas, Latine dein editas a Lipomano ac Surio, solum citamus, quo jam diximus modo, quando antiquiores e Latinis Græcisve MSS. nacti sumus, quas iis merito præferendas censeamus. Damus tamen aliquando utrasque, si multum discrepant, etsi MSS. antiquiores videantur: quia quæ adjecit Metaphrastes, vir doctissimus, ea ex aliorum scriptis, quorum immensam copiam habebat, credi potest hausisse, quæ scripta dein abolita sunt, præsertim cum Barbari Constantinopolim ac reliquam Græciam expilarunt.

Denique non id primi in usum duximus, ut plura unius Divi Acta proferremus. Multorum id, si non omnium, fuit ante nos, estque etiamnum, eruditorum hominum institutum. S. Cypriani Martyris qui diligenter recognita edidere in lucem opera viri doctissimi, Jacobus Pamelius et Nicolaus Rigaltius, nonne plura ejus martyrii acta ex vetustis codicibus descripta præfixere? Idem S. Chrysostomo in Græca Latinaque editionibus factum: idem Gregorio Magno et recentioribus Petro Damiano, Bernardo Claravallensi, atque aliis. Nisi forte existimant, qui contra sentiunt, idsolum fas esse, cum scripta cujuspiam publicantur, ut quid de eo plures senserint constet; non item si dedita opera, non scripta ejus, sed res gestæ investigentur: cum illud hic usurpari multo æquius videatur.

Quid quod veterum Patrum eadem fuit sententia? Indicio sunt quæ in hoc volumine ad diem I Februarii de S. Ephræm Syrio proferuntur. Post duplicem ipsiusmet de sua conversione narrationem ac luculentum Testamentum, egregiam de ejus rebus gestis orationem composuit, ediditque S. Gregorius Nysenus, aliam Vitam antiquus quidam anonymus: alii quædam, etiam ab illis omissa, in suas historias retulerunt, ut Sozomenus Scholasticus.

Neque nobis, quos ad singulorum Sanctorum ornandam memoriam quidquid eruere undique factorum potuimus, vulgare convenit, id non licere sentient, ut arbitramur, qui Regum regnorumque commentariis etiam plures Sancti unius Vitas inserunt, unde Regum eorumdem illustretur memoria, provinciarum urbiumque antiquitates eruantur. Andreas Chesnæus Christianissimi Galliarum Regis Geographus, vir eruditissimus, nobisque, dum viveret, amicissimus, tomo 1 Scriptorum coætaneorum historiæ Francorum, geminam S. Leodegarii Augustodunensis Episcopi Majorisque Domus Regiæ ac Martyris, Vitam edidit, et quidem integram utramque: priorem ab anonymo scriptam, dicatamque Ermenario, ipsius Leodegarii in Sedem Augustodunensem successori; alteram ab Ursino scriptam, jubente Ansoaldo Pictavorum Pontifice, qui Didoni S. Leodegarii avunculo suffectus erat.

Quis vero illustris familiæ cujuspiam, urbisve aut provinciæ, antiquitatem atque ornamenta exornare stylo conatur, qui non ad adstruendam dictis suis auctoritatem, quæ potest omnia corradat, subinde in vilibus pittaciis exarata, etiam ab ignotis et ineruditis scriptoribus, qui sæpe omnes eadem narrant, ac nonnumquam verbis iisdem, quæ ceteri a primo descripserunt, aut alioquin iisdem etabulis acceperunt?

Nam quis e litteratorum grege, si opusculum aliquod reperit vetusti auctoris, sive is ante a notus extiterit scriptis, aut saltem nomine, seu plane ignotus, quæcumque opere illo tractetur materia, non continuo adlaborabit, ut typis mandetur ac lucem videat, vel seorsim vel in voluminibus antiquæ lectionis? Et hoc quidem studium publicis utilitatibus consulendi non reprehendimus. Sed idem illis qui Divorum res gestas, etiam ab aliis pertractatas, suo et ipsi stylo explicarunt, fieri debere asserimus, ac multo etiam potiori jure. Sive et enim nomen lateat, seu notum sit, auctoris, opus tamen ipsum tum sua antiquitate, tum argumento id mereri videtur. Cedo enim, si Plinii quis aut alicujus, qui ærea illa vixerit ætate, non modo antiquioris alicujus, reperiat uspiam epistolam, aut ignoti operis fragmentum, etiamsi quæ illo res narratur, ab aliis compluribus commendata sit litteris; non illico id quodcumque est volet ad eruditorum manus venire? non hi avidissime arripient? Excellentium Imperatorum, Græcorum ac Romanorum, Vitæ et elogia a quamplurimis sunt posteritati propagata. Si illorum valeret ratio qui hic contrarium ac nos sentiunt, unicum reservari, cetera discerpi, concidi, dissipari oporteret: aut saltem nefas esset unius alicujus ex illis Imperatoribus, puta Alexandri aut Africani, plura ejusmodi elogia, a variis concinnata, in unum opusculum colligere, et eo modo in publicum emittere. Quod qui affirmare velit, næ is contra eruditorum omnium opinionem, atque adeo contra communem sensum hominum pugnet.

Quibus tamen grave sit ac molestum, ita multa de Sancto uno volvere, et sæpe res non admodum diversas referentia; egregie sane eorum fastidium sublevamus, addita ad marginem omnium, quæ narrantur, succincta synopsi: ut, quod festive olim dicebat Balduinus Cabillavius noster, die uno perlegi volumen bene vastum queat: quaratione omne fere scriptorum genus, inter innumeras alias occupationes, incredibili aviditate devorarat. Si quæ res occurrent sic obiter legenti, quas discutere pensiculate velit, licebit quæ in pluribus ejusmodi Actis narrantur, invicem comparare. Ita nos nihilfere quod alicujus momenti videatur, aut in Vitis ipsis traditum, aut aliunde ad eas illustrandas accersitum, edimus; quin prius quæcumque sunt a veteribus historicis aut Patribus in eam rem scripta, examinemus. Quæ quidem nostra diligentia necesse est ut moram operia afferat, ne tam cito quam multi vellent absolvatur. At nobis ea ratione prius satisfacimus, ut satisfaciamus et Lectoribus: quibus certe, si quas ejusmodi Vitas omitteremus, neutiquam fieret satis. Demus etenim, exempli caussa, S. Amandi Episcopi Trajectensis ad vi Februarii eam solum editam fuisse Vitam, quam Baudemundus Abbas Blandiniensis, ejus discipulus, scripsit, quæ sane omnium maximam obtinere debet auctoritatem; quid iis dicemus, qui requirent quam Philippus Abbas Bonæ Spei composuit? Est hæc quidem in manibus: at forsan paucorum. Non est perinde ea quam Milo monachus plusquam ccc annis ante Philippum versibus descripsit, in quatuor libros distributam: nec quæ de ejusdem sancti Antistitis elevatione, ac translatione Milo idem prosa aliique de miraculis ad posteros transmisere.

Nam miracula (quod quidam aliquando nobis suadere conati sunt) minime prætermittenda ducimus. Valent ea (ut alibi plenius dictum) ad augendum honorem Sanctorum, ad ingenerandam mortalibus de impetranda ab illis ope fiduciam, ad deterrendum a sceleribus impios, maximeque eos qui sacrorum hominum locorumque immunitatem violare aut quoquo modo minuere niterentur. Eadem miracula historiæ quoque, profanæ æque ac sacræ, lumen præferunt. Chesnæus certe in citato antea scriptorum Francicorum opere, non solum ex variorum Sanctorum Vitis, sed ex libris quoque miraculorum, quæ sunt eorumdem Sanctorum meritis facta, profert non pauca ad historiam Regum explandam.

Caput tertium.

Sanctorum Hibernorum Scotorumque Vitæ quatenus hic relatæ? versæ aliæ e linguis peregrinis.

Quando (ut fieri oportere capite præcedenti contendimus.) unius Sancti plura Acta a variis conscripta recitantur, illud, præter jam dicta ex iis redundat emolumenti, ut quæ inter urbes ac populos quosdam de nonnullorum Sanctorum loco natali, reliquiis, rebusque aliis ad eos pertinentibus, existunt controversiæ, neque satis perspicue ex una Vita decidi possunt, ex aliis fortassis ultro sopiantur, aut corruant. Possemus, in hoc ipso primo tomo Februarii, hujus rei exempla commonstrare, nisi metueremus vel ex eo solo alteri parti addicti videri, qui soli Veritati obnoxios nos profitemur. Quia enim multi Veritatem ad sese, velut apprehensis vestimentorum ejus laciniis quibusdam, trahere nituntur, aut eam ita exornare vario cultu, ut opertam potius ignotamque latere, quam qualis est, in propatulo conspici eam malle videantur; nos illa, quibus, quodammodo involuta tectaque est, siparia haud reducemus, ne videamur invitis eam et repugnantibus, cum maxime tamen querere se eam clamitent, invidiose proponere. Allatis secundis tertiisve Actis, aut aliis veterum testimoniis, ipsa vultum ultro fortassis ingenue reteget, ut eam, qui volent, queant agnoscere.

Atque (ut tantisper adhuc eidem inhæreamus proposito) nonnumquam dum plures ab antiquis scriptoribus compositæ Vitæ vulgantur, non ipsorum dumtaxat Acta singula ex aliis flunt clariora, sed plurium aliorum gesta explanantur. Id licebit in S. Brigida Virgine Scota 1 Februarii perspicere. Ejus, præter bene longa prolegomena, quinque Vitas edidimus, ferme idoneæ molis volumen. Sed quia in iis plurimorum Sanctorum Hibernorum, sive Scotorum, mentio fit, ad horum adstuendam sanctitatem, ac res gestas illustrandas, eæ plurimum conferunt Vitæ.

Tulit enimvero Scottorum patria Hibernia, ut eam Beda lib. 1 histor. Eccles. Gentis Anglor. cap. 1 vocat, innumerabilem olim Sanctorum multitudinem. Quam ad rem probandam unicum S. Bernardi in Vita S. Malachiæ Episcopi, ad diem in Novemberis edenda, testimonium sufficiet. Illic de Benchorensi in Ultonia, ad sinum qui Knocksergus dicitur, monasterio ita scribit: Ipsum quoque locum Benchor... tradidit ei Princeps, ut xdificaret ibi monasterium, vel potius rexdificaret. Nempe nobilissimum extiterat ante sub primo Patre Congello, multa millia monachorum generans, multorum monasteriorum caput. Locus vere sanctus saecundusque Sanctorum, copiosissime fructificans Deo: ita ut unus ex filiis sanctæ illius congregationis, nomine Luanus, centum solus monasteriorum fundator exstitisse feratur. Quod idcirco dizerim, ut ex hoc uno conjiciat lector, quam ingens fuerit reliqua multitudo. Denique ita Hiberniam Scotiamque repleverunt genimina ejus, ut ea potissimum tempora Davidici illi versiculi præciniusse videantur: Visitasti terram et inebriasti eam..... Nec modo in præfatas, sed in exteras etiam regiones, quasi inundatione facta, illa se SANCTORUM EXAMINA effuderunt. E quibus ad has nostras Gallicanas partes S. Columbanus ascendens, Luxoviense construxit monasterium etc. Qui e patria, ut habet S. Bernardus, in exteras regiones abiere Scoti Hibernive Sancti, eorum præcipui, nostratium, Gallorumve aut Germanorum, vel etiam suorum gentilium, qui socii fuerunt peregrinationis, celebrati sunt scriptis. In iis porro scriptis aliorum quoque mentio fit, qui in natalibus insulis remansere: quorum nonnulli apud Anglos quoque, gentesque alias, fama celeberrimi fuere, ut S. Patricius Hiberniæ Apostolus, S. Columba abbas, S. Brigida Virgo, S. Congellus atque alii, quorum ex Vitis, aliorum Sanctorum, qui alias nobis omnino essent ignoti, nomina ac subinde gesta aliqua addiscimus.

Sunt quidem a Joanne Colgano Sacræ Theologiæ professore ex Ordine Minorum, edi promiscue coepta Sanctorum Hibernicorum, etiam qui fere sola in patrianoti sunt, Acta, labore immenso: haud adhuc constat, an pari apud exteros fructu, propterea quod his ignota sunt, quibus illorum sanctitatem ac dies iis dicatos adstruit, Martyrologia, et alia quæ sequi se profitetur documenta. Suasimus aliquando, ut hæc prius vulgaret: nam cum ea amatores antiquitatis probassent, futurum ut firmiori deinde gradu ad Vitas ipsas progrederetur. Aiebat autem se complura habere Martyrologia, quædam ante annos nccc ab sanctis et doctis viris conceinnata: Concilia item Hibernica, poemata scriptaque alia miræ antiquitatis: et nobis pro sua humanitate duorum ejusmodi Martyrologiorum ecgrapha ad Februarium spectantia communicavit: unum compositum aiebat a B. Mariano Gormano Abbate Lugmudensi circa annum MLXXI, alterum a S. Engusso Episcopo, qui seculo octavo vixerit, asservatumque in Tamlachtensi monasterio: iis nos haud raro usi sumus. Verum quod ei fideliter dabamus consilium, ei tunc sese acquiescere negabat posse: sive quod amici ac præsides vulgari prius Vitas mallent, seu quia fortassis in iis Martyrologiis aliqua reperiebat, quæ minus probatum iri nasutis censoribus putaret, cum ipse quædam posterius adjecta videri fateatur. Deo tamen supplicamus, ut ad opus de Sanctis, ut inchoavit, perficiendum, vires ei subsidiaque alia largiatur. Transcribimus ex eo opere in nostrum quandoque Vitas aliquas, sed eorum dumtaxat Sanctorum, quorum in aliis Vitis vulgo notis, minimeque suspectæ fidei, mentio fit. Quorum vero incomperta alibi memoria, eorum non temere Acta, ab eo licet vulgata, proferimus; nihil tamen eorum sanctitati, aut etiam publicæ venerationi, si quam olim obtinuerunt, priusquam hæreticorum jugo Hibernia opprimeretur, detrahentes.

Eo autem sollicitius ab iis calamum abstinemus, quod fere contextæ sint ex portentosis miraculis: quæ vere fortassis olim acciderunt ob sinceram piissimæ gentis simplicitatem; tamen ita imperite nonnunquam congesta sunt, omissis iis quæ ad virtutum officia spectabant, ut risum potius movere lectoribus queant, quam Sanctos illos venerandi imitandique affectum. Nec queri quisquam merito potest, nos Sanctis illis injuriam facere, si quorum in nullis Fastis reperimus nomina, nullisque in Actis aliorum Sanctorum; ea quæ de ipsis in solis gentis illius extare monumentis dicuntur, atque eorum non pauca Scottica aliave barbara lingua conscripta, operi nostro non inseramus.

Quamquam non aspernamur universim, quæ peregrinis linguis scripta sunt. Profitemur enim nos Acta Sanctorum edere, ut olim Latinis litteris sunt consignata; si Græce solum extant, nos ea fideliter interpretari. At si quorumdam, quos certis in Ecclesiis, urbibusque ac provinciis coli didicimus, perscrutati Acta, nulla assequamur, nisi vernaculo populi illius sermone exarata, puta Italico, Hispanico, Gallico, Teutonico; nihil nos ab instituto nostro alienum facere arbitramur, si ea Latine vertamus, aut verti ab aliis curemus, in lucemque demus, sive manu solum exarata reperiantur, sive typis vulgata. In his tamen sumimus id nobis, ut quandoque breviori epitome complectamur, quæ multis ac superfluis verbis ad fastidium exaggerata sunt. Nisi id eveniat nonnumquam, ut quæ linguis illis edita sunt, ea e Latino exemplari translata dicantur, idque nos exemplar assequi nullo modo potuerimus: tunc enim pressius illa convertimus, ut si non verba, sententiam certe omnem repræsentemus. Sed liquidior in iis ratio quæ Latine scripta, aut Græce.

Porro Hibernis (nam eorum occasione huc devenimus) servamus religiose; quam in Præfatione ad Januarium cap. 2, 6 dedimus fidem: ut quam adversus Scottiæ hodiernæ incolas acriter defendere nituntur nominis Scottorum, ac patriæ possessionem, et Sanctorum, qui plerique olim Scotti appellati, possessionem iis neutiquam abjudicemus: sed nec secundum eos potius quam Scotos pronuntiemus. Quos enim Scotos, seu Scottos, in vetustis codicibus nuncupatos reperimus, Scotos vocamus: Hibernos, quos Hibernos. Neque an Hiberni ac Scotti, quorum patria (ut ex Beda diximus) Hibernia, una gens fuerit, disputamus. Litigent ipsi sane, quoad volent, inclyti illius collatione decoris, modo fidei orthodoxæ et Christianæ caritatis communione invicem devincti permaneant. Quorum tamen in Vitis mentio fit provinciarum, urbium, fluminum Hiberniæ, circa quæ Saneti, de quibus sermo incidit, habitarint, eos in Hibernia vixisse affirmamus, etsi Scotti fuisse dicantur: idem de iis statuimus, qui cum Hiberni appellentur, in Pictorum Scotorumque locis, ut in Jona, sive Hy, insula aliisque habitasse asseruntur: eos enim Scottiæ, quæ id nomen hodie sola retinet, tribuimus. De omni reliqua controversia, ob quam inter se infestissime altercantur, ne inquirere quidem nobis lubet, ut de multis in Germania monasteriis olim Scottiæ genti aedificatis, an utrisque aliquando communia fuerint.

Caput quartum.

De Dextri, Maximi Ep. Cæsaraugustani, Luitprandi, Juliani Petri Chronicis Hispaniensibus, judicium.

Propositum etiam nobis illud antea fuit, ut Historias quasdam, Adversaria, Chronica rerum Hispaniensium, quæ nostra memoria sub Dextri, Maximi, Luitprandi nominibus edita, etsi minime nobis probarentur, tamen quia a viris eruditis laudata illustrataque commentariis essent, ipsi non impugnaremus. Verum difficile deinde visum, non indicare lectoribus, ubi occasio tulerit, cur ab iis dissentiamus: quia nempe ut plurimum veteribus scriptorum monumentis repugnent; ut etiam cum nil occurrit, quod iis contrarium sit, niti tamen sola eorum auctoritate minime ausimus, quam alibi fluxam et inanem deprehenderimus. Neque tamen definire illud possumus, sint ista necne, ante duo triave forsan secula a quopiam collecta; an nuper excogitata omnia; an potius ex levibus quibusdam lineamentis, uspiam in vetusto aliquo codice inventis, efficta et adornata. Novimus quod de iis sentiant, etiam in Hispania quidam eximia antiquitatis scientia ac singulari judicio præditi homines; atque in primis D. Nicolaus Antonius Hispalensis, vir nobiis, et in Curia Madritensi, juris scientia, ceteraque eruditione, ac virtutis existimatione clarissimus. Ludovicus Nonius, et ipse nobis, dum viveret, amicissimus, quo non multi in omni antiquitate, præsertim Hispaniarum, magis versati, quisquilias vocabat. Alius quidam vir doctissimus, inque amplissima constitutus dignitate, nobis aliquando retulit, plurima esse per omnem Hispaniam monumenta antiquitatis, tum Romanæ tum Christianæ, sed pleraque ignorata: intereaque nunc repertas sub terra tabellas, nunc alia supposititia scripta proferri in lucem, et defendi, ut ita scilicet publica approbatio tentetur. Ut ut sit, dabunt cordati homines nobis eam veniam, ut quamdiu suspecta nobis sunt, quacumque ex causa, liceat iis non uti: etsi non certa ac solida alioquin ratio, sed nostra solum nos doctrinæ tenuitas, ingeniive tarditas revocaret. Ea sane si visa nobis non essent, tacite præterire liceret: cur non igitur liceat, quia visa sunt, quare iis niti nolimus indicare?

Qui porro volet cur magnis illis auctoribus adscripta falso esse hæc Chronica arbitremur, summatim cognoscere (nam particulatim omnia expendere, longi esset laboris, quique operis nostri absolutionem plurimum retardaret) is de Dextro quod in Præfat. ad Januarium cap. 2, 16 diximus, secum reputet. S. Hieronymus in libro de illustr. Eccles. scriptor. cap. 132 ita scribit: Dexter Paciani, de quo supra dixi, filius, clarus apud seculum, et fidei deditus, fertur ad me omnimodam historiam texuisse, quam necdum legi. In illius quoque libri proeomio ad ipsum Dextrum, ista habet inter cetera idem Hieronymus: Quod Cicero tuus, qui in arce Romanæ eloquentiæ stetit, non est facere dedignatus in Bruto, Oratorum Latinæ linguæ texens Catalogum, logum, etc. De patre vero S. Paciano (quo de agemus ix Martii) idem cap. 106, ista habet: Pacianus in Pyrenæi jugis, Barcilonæ Episcopus, castigatæ eloquentiæ, et tam vita quam sermone clarus, etc. Tria hæc capita sunt, ex quibus Dextri eloquentia ac styli nitor colligi possit: institutio, Ciceronis assidua lectio, scriptio cum jam esset clarus apud seculum, qui dein, ut alii tradunt, Præfectus Prætorio fuerit. Nemo autem vir illustris ad libros edendos facile animum solet adijcere, nisi qui stylo excellere sibi videatur: neque sane Dexter, ea præsertim ætate, qua Symmachus V. Pr. S. Ambrosius Ep. Aurelius Prudentius v. cl. atque alii eloquentia et styli venustate præstabant, scribere aggressus temere esset, et quidem ad S. Hieronymum, nisi se existimasset tum hujus masculæ facundiæ, tum suæ dignitati parem afferre orationem posse. Jam Chronici illius quam parum culta dictio! quam non respondet tanti auctoris dignitati! quam non sapit frequentem lectionem Ciceronis! Profecto irridere potius eum S. Hieronymus videri potuit verbis illis, Cicero tuus, si non alia pollere eum styli gratia novisset. Quid pater Pacianus, castigatæ eloquentiæ, et tam vita quam sermone clarus, non etiam filium sermone clarum fleri voluit, quem ad omne et virtutis et scientiæ decus eum decessisse, priusquam filius disciplinarum carum capax esset, quandoquidem sub Theodosio Principe jam ultimo senectute mortuus sit, quando et filius apud seculum clarus jam erat, uti ipso quoque tempore scripsit S. Hieronymus. Neque arbitramur virum gravem, ut Dexter fuit, ita vi quadam prætoria, Hispaniæ suæ vindicaturum fuisse quotquot vel levissimo indicio arripere posset, inque Sanctorum classem redacturum, de quibus ambigi possit an fuerint Christiani: nec illud non animadversurum fuisse, in ignominiam id potius suæ gentis, quam decus redundaturum. Illud enim taciti præterimus, quod annos ab ortu Christi, et quidem inscite, numeret, quod nulli tunc, ac ne multis quidem post seculis, fuit usurpatum. Cur non potius Consules, aut Æras Hispanicas adscripsit? Si id postea adjectum dicant, unde norunt non et alia plura adjecta, ac forsan omnia? Habeant tamen Chronicon hoc quo volent loco: nos illud neque Dextri omnimodam historiam esse cênsemus, neque ea fide scriptum, ut ejus stare auctoritate cogamur.

De Maximo ista S. Isidorus Hispalensis, ejus æqualis, libro de scriptoribus cap. 33, habet: Maximus Cæsarangustanæ civitatis Episcopus, multa versu prosaque componere dicitur, scripsit et brevi stylo historiam de iis quæ temporibus Gothorum in Hispaniis acta sunt, historico et composito sermone. Sed et multa alia scribere dicitur, quæ necdum legi. Sed quod nuper editum est Maximi Chronicon Dextri Chronico superstructum, nihilo majoris est firmitatis. Fatetur auctor in Præfatione, esse continuationem omnimodæ historiæ, quam fecit Fl. Lucius Dexter. Multa, ut in Dextro, vana ac falsa, quæ nos vel omittemus, ne nostræ cursum scriptionis morentur, vel (si tanti erit eam operam subire) refellemus, uti tomo 3, ad 23 Februarii, pag. 394, refutata breviter sunt, quæ de S. Celso scripta in eo Chronico, deque Ferrando Carthaginensi in Africa Diacono, quem perperpam Hectorem esse volunt Episcopum Carthaginis Spartariæ, qui Concilio Tarraconensi anno nxvi interfuit. Quo ex loco satis perspicue probari videtur, subdititium hoc quoque opus esse, neque a Maximo Episcopo tam inconsiderate fusum. Hugo Menardus, ut tomo 3 Februarii pag. 740 diximus, asserit hoc Chronicon multa continere absurda, et S. Maximo prorsus indigna. Georgius Cardosus Menardo subscribit.

Luitprandus Ticinensis Diaconus, ac dein Cremonensis Episcopus, scripsit Rerum gestarum ab Europæ Imperatoribus et Regibus libros sex: ac deinde Legationem, quam ad Nicephorum Phocam Imperatorem pro Ottonibus Augustis suscepit. Est autem opus utrumque pridem typis excusum, teriturque hominum eruditorum manibus. Ejusdem nomine Chronicon quoddam et Adversaria nuper edita sunt, quæ variarum incertarumque narratiuncularum ρχψφδιαν continent, Præfixa est Tractemundi Episcopi Illiberitani ad eumdem Luitprandum epistola, Luitprandique responsio: insunt autem in utraque multa, quæ alii forsan non molli calamo castigabunt. Nobis illud hic quærere liceat, quomodo in Hispanias penetrarit Luitprandus, ut potuerit Toleti Subdiaconus ordinari, aut quomodo eum, per loca acribus Maurorum septa custodiis, in manifestum servitutis periculum sese conjicere vitricus suus sit passus, sub cujus adhuc cura anno cmxlviii Ticim degebat, ut libro 6, cap. 1, ipse indicat? Aut quando tandem Toleti Subdiaconus fuit? Ex Juliani Subdiaconi Toletani libro de ordine Archiepiscoporum, ista citat Hieronymus de la Higuera noster Prologo in Luitprandi Chronicon: Anno dccccxlvi. Bonitus Toletanus Episcopus annis duobus: sub hoc floruit Eutrandus, sive Luitprandus, Diaconus Ticinensis, Toletanus Subdiaconus, et Tractemundus Presbyter, post Episcopus Illiberitanus, ab eodem Bonito missus. Quid illud sub hoc floruit, sibi vult? Nempe quod ipse Luitprandus in Responsione ad Tractemundum scribit: cum una Toleti quondam conviximus. Hunc Juliani Subdiaconi librum necdum vidimus: neque scimus, idem sit necne Julianus Petri Archipresbyter Ecclesiæ S. Justæ Toleti, cujus Adversaria Chroniconque edita anno mdcxxvii. Hic certe in Chronico ad annum 946 videtur paullo longius Bonito tempus Sedis tribuere, ac de Luitprando ita scribit: Sub hoc fuit Subdiaconus Eutrandus, vel Luithprandus, Archidiaconus Ticinensis, historiarum scriptor haud ignobilis, et pariter poeta excellens.... Florebat per id tempus et Toleti Presbyter Trasemundus, post Illiberitanus Episcopus, vir sanctus: ad quem Eutrandus Scripsit Subdiaconus Toletanus, post Ticinensis Diaconus.

Videamus ea quæ certum est Luitprandum de se scripsisse, an cum his consentiant. Hugo Arelatensium seu Provincialium Comes, ut lib. 3, cap. 4 scribit, regnum Italiæ suscepit sub annum cmxxvi. Statim ipso regni initi, ut res suas stabiliret, cum Reges ac Principes (ut eodem libro, cap. 3 scribit idem Luitprandus) amicos circumcirca acquireret, studuit nomen suum etiam Achivis longe a nobis positis notum facere. Imperabat vero his tunc temporis memoria satis et laude dignus Romanus Imperator, liberalis, humanis, prudens ac pius: cui cum propter morum probitatem, tum propter linguae urbanitatem, genitorem meum direxit nuntium. Ac paullo post: magnoque ab eo genitor munere donatus, ad Hugonem Regem, qui se illuc transmiserat, reddit laetus. Post reditum vero ejus, paucis interpositis solibus, languore correptus, monasterium petiit, sanctaque conversationis habitum sumpsit: in quo post dies quindecim mortuus, me parvulo derelicto, migravit ad Dominum. Idem Luitprandus lib. 4, cap. 1, ista scribit, quæ circa annum cmxxx videntur contigisse: Ea siquidem tempestate tantus eram, qui Regis Hugonis gratiam vocis mihi dulcedine acquirebam. Is enim euphoniam magnopere diligebat, in qua me coæqualium puerorum nemo vincere poterat. Dein Rex Hugo anno cmxlvii in Provinciam reversus.... brevi est viam universe carnis ingressus. Non multo ante, ac fortassis eodem ipso tempore, Berengario Marchioni Eporediæ, qui dein Longobardiæ tyrannus, postea Rex est factus, conciliatus est Luitprandus. Testatur id lib. 5, cap. 14, his verbis: Tanta hac Berengarii fama, humanitate, liberalitate, parentes acciti mei, ei ad serviendum me tradunt. Cui etiam immensis oblatis muneribus, secretorum ejus conscium, ac epistolarum constituunt signatorem. Cui cum fideliter LONGO TEMPORE deservirem, deservirem, hac me, quam prosecuturus sum suis in locis. mercede donavit..... Hic (Berengarius) superstitibus Hugone et Lothario, magnus voraxque struthio, non bonus, sed bono similis est visus. Eis autem decedentibus, et ad regni fastigia omnibus illum promoventibus, quantum alas erexerit, quantisque diludiis nos omnes irriserit, non tam verbis quam suspiriis ac gemitibus narro. Primum inter hæc diludia fuit, antequam Rex esset, quod lib. 6, cap. 1, narrat idem scriptor, mortuo Hugone, Lothario ejus filio regni adhuc titulum retinente, omnia interim gubernante Berengario, gestum. Nam Constantinus Porphyrogenitus Imperator, qui dejectis jam antea anno cmxliv Romano, de quo jam egimus, filiisque ejus, Constantinopoleos regebat imperium, audito Berengarium præstare Lothario, per Andream, qui ab officio Comes Curiæ dicebatur, litteras Berengario dirigit: in quibus continebatur, vehementer sæ Berengarii nuntium velle videre, cujus in reditu cognosceret, quanta eum caritate diligeret..... Berengarius itaque calliditate suffarcinatus, cogitans quem potissimum mitteret, cui nil impensæ ob itineris longinquitatem præberet, vitricum meum, cujus tunc sub cura degebam, conveniens: Quanti, inquit, esset privignum tuum Græcas litteras non ignorare? Cui cum diceret, Utinam divitiarum mearum ea gratia partem mediam distributam haberem: Non necesse, inquit, habes, neque centesimam impartiri. Constantinopolitanus Imperator litteris, ut meum ad se nuntium dirigam, orat. Quod tum ob animi constantiam nemo melius, tum ob dicendi copiam nemo commodius facere potest. Quid dicam, quam facile doctrinas ebibet Græcas, qui tam puerilibus in annis epotavit Latinas? Hac spe quam mox vitricus meus animatus, impensas omnes distribuit, meque magnis cum muneribus Constantinopolim direxit. Ea munera cum Imperatori offerre scio nomine statuisset; atque Berengarii ex parte nihil præter epistolam et hanc mendacio plenam, detulisset; satius postea fore duxit, illa velut a Berengario missa offerre, parvumque munus prout posset, verbis ornare. Profectus est autem Constantinopolim Luitprandus, cum viii Kalend. Septembris in feriam sextam incidit, ac per consequens cum littera Dominicalis esset A, quod inter annum 943 et 934 non nisi 948 contigit, quo Pascha inciderat in 2 Aprilis. Eo igitur anno, post obitum Hugonis, Lothario ejus filio adhuc titulo tenus regnante, illa suscepta a Luitprando legatio. Videtur porro insequenti anno reversus postquam interfuisset celebritati, qua Imperator die Palmarum aurea numismata in diversæ dignitatis Præfectos, Magistros item, ac Patricios erogabat. Sed caput 3, lib. 6, quo ista narrat, mutilum est: et desunt fortassis non solum reditus ejus historia, sed et alia complura de iis quæ sub eodem Berengario gessit, passusque est, deque fuga ad Ottonem in Germaniam.

Hæc a nobis idcirco allata sunt, ut ostenderemus Luitprandum in Hispania anno cmxlvi et sequenti non videri fuisse, quo tamen tempore asseritur Toleti sub Bonito Episcopo floruisse: ac neque multis postea annis, cum Berengario longo tempore deservierit. Si enim eo exulatum abiit, inde in Germaniam; quando tandem Ticinensis Diaconus est factus, Ticinum ante historiam suam scriptam minime reversus? Si erat antea Diaconus, imo, ut Julianus habet, Archidiaconus, quomodo Toleti Subdiaconus præpostero ordine factus? Liceat hic demum nobis de eo Episcopo, cui suos ille commentarios misit, conjecturam nostram promere. Is Raymundus aut Regemundus appellatus antehac in edit. Basileensi anni mdxxxii, in Tractemundum transformatus est ab iis qui Chronicon illud et Adversaria cuderunt: in Chronico Juliani Petri Trasemundus vocatur. Quid si Recemundus fuit, de quo tom. 3 ad diem 27 Februarii cap. 13 vitæ B. Joannis Abbatis Gorziensis mentio fit? Is certe ab Abderrhamano Cordubensi Arabum Rege ad Ottonem Magnum missus, haud dubie Luitprando apud eumdem Regem exulanti innotuit. Erat vero, ut ibidem num. 128 pag. 714 dicitur, adprime Catholicus, et litteris optime tam nostrorum quam ipsius, inter quos versabatur, linguæ Arabicæ, instructus: quibus animi ejus ornamentis consentanæ sane illa fuit petitio, qua totius Europæ Imperatorum Regumque facta ponere Luitprandum compellebat, sicut qui non auditu dubius, sed visione certus esset. Et congruit his quoque tempus, quo commentarios illos scripsit Luitprandus, nempe inter annum cmlvii et cmlx. Nam lib. 4 cap. 7 ita loquitur: Duxerat idem Rex Otho, ante regni susceptionem, ex Anglorum gente nobilissima Regis Adelstani fratris filiam sibi uxorem, nomine Otgit: ex qua et filium genuit nomine Liutolphum. Cujus ob recentem jacturam quoties memoriam agimus, lacrymis sinum replemus. O si numquam natus, aut non tam mature esset defunctus! Mortuus est autem Liutolphus anno cmlvii, ut tradunt Hermannus Contractus, Lambertus Schafnaburgensis, et alii. Ergo post cum annum commentarios illos elucubravit Luitprandus. Ante annum tamen cmlx. Siquidem lib. 3, cap. 7 ista habet: Leo Græcorum piissimus Imperator... corporis humani debitum solvens, viamque carnis universæ ingrediens, regni sui hæredem, Alexandrum fratrem germanum, unicumque, filium Constantinum, QUI NUNC USQUE SUPEREST et feliciter regnat, parvulum, et, ut Græci aiunt, ἄλαλον id est, mutum et infantem dereliquit: Hic est Constantinus Porphyrogenitus, ad quem antea a Berengario missus fuerat Luitprandus. Mortuus is est, ut alibi diximus, die ix Novemberis, anno cmlix, Indict. III, jam seilicet a Septembri inchoata. Eo autem spatio, quod inter cmlix et cmlvi annos fluxit, illa Abderrhamanis ad Othonem duæ legationes contigerunt: quarum una functus est Recemundus, Episcopus a barbaro Rege nominatus; et una ad eum Ottonis, quam obiit B. Joannes, Gorziensis postea Abbas.

Ista porro sic allata sunt a nobis, magis ut rationem lectori reddamus, cur testimonia ex illis Chronicis deprompta arbitremur ejusmodi non esse, ut necessario iis acquiescere debeamus; quam ut eos, qui magnorum illorum auctorum fœtum esse putant, refellamus. Si argumenta, ob quæ tum hic generatim, tum alibi particulatim, dissentimus, claris ac certis rationibus dissolverint; ingenue illic assentiemur. Ac profecto quidem, non diffitemur Luitprandum lib. 3 cáp. 1 ita scribere: Hoc in tempore, ut ipse Pater bene nosti, sol magnam et cunctis terribilem passus est eclipsim feria sexta, hora dici tertia. Qua etiam die Abdaram REX NOSTER a Radamiro Rege Christianissimo Galiciæ in bello superatus. Atque ita habetur etiam in Basileensi anni mdxxxii editione. Suspicamur tamen mendum irrepsisse, ac Rex vester legi debere: tum ob rationes hactenus allatas, tum quia lib. 1 cap. 1 ita scribit: Quemadmodum tuam, Pater, prudentiam latere minime reor; imo me melius scire, sicut ab ipsis, qui VESTRI sunt tributarii Regis Abderhamenis potestis conjicere. Qui enim alioqui factum dicemus, ut Maurorum Hispaniensium Regem nunc Vestrum nunc Nostrum prudens scriptor appellet? Neque objici potest, tam in libri prinni quam quinti primo capite potuisse errorem committi: nam ideo ait Regemundum melius scire, qui ab ipsis Regis illius tributariis potuerit intelligere. Quid ni enim, si in Hispania habitaverat Luitprandus, indeque genus ducebat, itaque erat Hispaniæ addictus, ut etiam Maurum tyrannum illic dominantem Nostrum Regem appellaret, etiam ipse ab illius tributariis ac subditis ea cognoscere potuit?

De Juliani quoque adversariis et Chronico idem quod deprioribus nobis videtur; sincerum germanumque veteris scriptoris fœtum non esse, sed ad conciliandam bani VIII Pontificis Maximi bullam peccasse judicaretur. Nostrum ille quidem consilium probare videbatur; negabat tamen ei se tunc posse obtemperare, aut editionem differre operis, quod concinasset, majori diligentia, quam subsidiis librorum rerumque aliarum; cum jam et typographus esset paratus, et Abbates sui Ordinis complures opus illud expectarent. Præsagiebat etiam fortassis arcano quodam instinctu naturæ, fore ut non admodum diuturna sibi vita contingeret: paullo enim post, etsi non admodum grandis natu, decessit.

Alterum scriptorem vehementer nostra illa, verbis quæ retulimus expressa, atque ita modesta, admonitio pupugit. Is suum illud Martyrologium anno MDCLXII recudit, accuratius (ut ait) recognitum et auctum: quæ nobis editio non nisi absoluto jam excusoque Februario, cum hanc Præfationem Indicesque moliremur, innotuit. In hac Prologum bene longum præfixit, in xxvi distributum articulos. Secundi autem articuli hic est titulus: Minoritici Ordinis Cælites facti atque Beati, sunt intriplici differentia. Bollandus emendatus. Explicata ea, totidem fere verbis quot in priori editione, differentia, post alia quædam, § 11 ista scribit: Denique in refellendis quorumdam dictis, minus veris et impune effatis adversus nos institutumque nostrum; dignum duxi abstinendum a dicacitatibus, et verbis malignis, seu provocatoriis, vel indebite prolatis. Etenim, ut D. Hieronymi verbis utar epist. ad Furiam, Aut loquendum, ut vestiti sumus; aut vestiendum, ut loquimur. Mentem secuti S. Augustini lib. 1 contra litteras Petiliani cap. 29 ita nos alloquentis: Diligite homines, interficite errores: sine superbia de veritate præsumite, sine sxvitia, pro veritate certate. Ut autem declaret, quinam illi sint quorum interficere errores velit, immediate addit: QUAPROPTER redeat ad se Joannes Bollandus, et calamum iterum abstergat scribentis, velociter, (Tomo 1 Actor. Sanct. in præfatione generali cap. 4 § 9) haud sibi probatum esse, quod nullam posuerim differentiam inter Beatos nostros Minoritas. Utique illi dixissem eam apud Salvatorem similitudinem: Medice cura teipsum. Lucæ 4 versu 23. Ecquid fallacius, librum perscrutari solius Indicis inspectione? Legat, si velit, nostras Annotationes; et clare certoque sciet, quo titulo, quave de causas quisque apud nostrum Martyrologium Franciscanum, Beati nomen jure sit adeptus: licet diverso gradu, varioque modo id evenerit: quo differentia perspicue aderit: cum testimoniis ita probatis et authenticis, ut iis amplius requiri non possit: respective tamen circa quemlibet eorum. Ita ille.

Haud sane improbavimus, eum hominum sanctitate illustrium nomina exemplaque posteritati tradere: verum ita id fieri optabamus, ut primo aspectu innotesceret, qui Sancti aut Beati appellari possent, pingi cum radiis, aliisque sanctitatis jam probatæ insignibus ornari; ne si quis alteri quam qui in ea classe jam locati sunt, honorem illum tribuat, Urbani vii prohibitioni non paruisse, gravemque propterea noxam incurrisse arguatur. Præclare id discrimen Beatorum ac Venerabilium statuit Georgius Cardosus in Hagiologio Lusitanico: atque in Gallicano Martyrologio Andreas Saussaius, diversa ad id usus forma characterum. Ipse quoque tandem post multa Arturus art. 22 differentiam constituere videtur, sed verbis sane implexis atque obscuris, ut nobis quidem videtur. At nihil tale indicarat in prima editione, quod quidem perspexerimus.

Quid autem sibi vult cum abstergere me jubet calamum velociter scribentis? An me existimat præcipiti stylo Acta Sanctorum decurrere, et haud satis mature cogitata chartis illinere, præloque transmittere? Næ ille fallitur vehementer. Multi e contra viri graves, etiam Præsules, nos frequenter increpant, quod non celerius nostra edamus: posse, si quid postea addendum videatur, seorsim id fieri. Nonnulli, qui Januarium nostrum accurate legerunt, fatentur satis se perspexisse, magnum ei elucubrando laborem a nobis impensum, nec jam se mirari, quod non citius provehatur opus. In stylo quidem poliendo haud multum operæ ac temporis ponimus: Arturus tamen, ut remur, stylum non facile nobis objiciet, qui, ut jam ante professus est. Dignum duxerit abstinendum a dicacitatibus.

At cur illa nobis inculcat ex Evangelio, Medice cura teipsum? An nos uspiam non distinximus a Sanctis aut Beatis eos qui solum Venerabiles dicendi erant? Nam hoc erat, quod in ipso requirebamus. Certe in eo genere nimium fere religiosi sumus, quorumdam judicio. Quod autem insinuat nos libros perscrutari sola Indicum inspectione, errat profecto.

Nos ipsius Annotationes omnes legimus: nec eas solas, sed et auctores ab eo citatos, accurate pervolvimus, quos quidem habuimus: Marianum enim Florentinum non vidimus, cum non sit typis vulgatus, neque exemplar MS. nancisci potuerimus, uti nec quosdam alios. Sed primarios omnes scriptores annalium antiquitatumque Ordinis, Bartholomæum Pisanum, Marcum Ulyssipponensem, Petrum Rodulphium, Franciscum Gonzagam, Barezzum, ac præcipue diligentissimum Lucam Wadingum, quibus locis agunt de Sanctis quos Arturus commemorat, sedulo legimus, et expendimus. Neque ex illis auctoribus, ipsiusve Annotationibus, intelligere antea potuimus, Martyrologio illi insertos esse diverso gradu, varioque modo, ut jam videtur profiteri. Denique quod ibi scriptum, scimus plurimus probari: neque sane suspicari potuimus eum sic sua scripta amare, ut neminem a se dissentire pateretur. Qui namque ita est animatus, satius esset operam scriptioni non addiceret, nam illud nescio an hactenus quisquam vel consecutus sit, vel sapienter sperare possit se consecuturum.

Multa ipse congerit de sanctitate Seraphici Ordinis sui, qua præcellere cum omnibus omnino Ordinibus, omnibus in rebus, contendit. Gratulor ipsi sanctissimum suum institutum. Sed quid ad ea quæ scripteramus id spectat? Sane ipsius Ordini usque adeo nihil detractum voluimus, ut potius, ubi licuit, ejus omni studio amplificasse honorem nobis videamur. B. Odorici de Portu Naonis (quem multi ex ipso ordine, viri alias doctissimi, et præcipuis in eo muneribus perfuncti, ignorabant Utini publicam habere venerationem) primi nos Vitam, ab ipsomet conscriptam, protulimus in lucem xiv Januarii: primi item Marochiensium quinque Martyrum xvi Januarii Acta dedimus, prout videntur a Joanne Tisserando composita.

At fortassis illa Araturo ignota, cum non videatur opus nostrum legisse, sed quæ in ejus præfatione de se scripta essent ab alio didicisse. Edidit enim hoc ipso anno MDCLXII, tomum alium, quem Sacrum Gynæceum, seu Martyrologium amplissimum sanctarum ac beatarum mulierum, inscripsit, et in eo supra mille auctores citat, quorum et catalogum præfigit, interque eos LX circiter Jesuitas: at non in his Joannem Bollandum aut Godefridum Henschenium. Cumque plurimas, quæ non ita pridem vel martyrii agone perfunctæ sunt, vel magna innocentiæ et sanctitatis laude vitam finierunt, illi includat Gynæceo; multarum, quas ex Martyrologiis ante mille fere annos exaratis in Januario retulimus, omnino non meminit. Nam xxviii Januarii S. Marinam Martyrem recencet, annotatque: Ita Ferrarius in Catalogo generali Sanctorum hoc die ex Beda et Galesinio. Perperam citatur a Ferrario Beda, apud quem S. Marinæ eo die non extat, ut illic indicavimus, memoria. At xxvii Januarii,, vetustissimum secuti Martyrologium Romanum, quod S. Hieronymi vocatur, atque alia, eam retulimus cum SS. Veneria, Fortunata, Tecussa, Secunda, Perpetua, Juliana, Vincentia, Victoria, quas omnes Arturus prætermisit, aliasque quamplurimas, ut S. Noitburgam viduam, Hixtamque ejus filiam, xxvi Januarii B. Oringam, Christianam dictam, Virginem Etruscam etc. Non tamen ipsi suum, Medice cura teipsum objiciemus, qui ne ipsos quidem Indices nostros legerit, et opus citet? Potuisset alioquin ex eo opere suum locupletare: neque, opinor, neglexisset. Quis enim suspicari audeat, consulto eum noluisse a nobis ullas describere, quod aliquid in ipsius Martyrologio visi essemus reprehendisse? Non esset ille affectus sincero scriptore, nedum viro religioso, dignus. Miror tamen si nostrum opus habebat, cur cum xxix Januarii B. Redigundem accepit e solo Tamaio, qui tamen Acta SS. Bollandi citat, tomum, diem, paginam 975, non tomum illum nostrum inspexerit: uti et priorem tomum ad vi Januarii, ubi Tamaium eumdem citat, non Bollandum, e quo ille Acta accepisse se fatetur S. Macræ. Illud etiam magis miramur, quod qui sæpius auctore Tamaio multas in suum opus Sanctas adlegerit, xi Januarii S. Felicitatem omittat, a Tamaio relatam. An displicuit, quod is Bollandum citans, dicat ab alio amplius requirere, esse oleum et operam perdere? Non tamen ut nos Arturus citet laboramus: nec enim nobis honorem ex laborioso hoc opere quærimus, sed Sanctis. Horum celebrentur ab mortalibus atque imitatione exprimantur benefacta: nostra vero nomina, si Deo et Sanctis ipsis ita placuerit, aboleantur; modo inscripta permaneant in libro vitæ.

Caput septimum.

✠

Source: Acta Sanctorum. Februarius, tomus I, Paris: Victor Palmé, 1863. English translation published November 23, 2026. Translation and editing: Christian Reality Team.

Volume IV Calendar of the year