Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Mt 28,19, Chrzest w czyje imię?

James E. Snapp

Mt 28,19-20a w Kodeksie F, obok części spisu rozdziałów Ewangelii Marka.

„To jest być może przypadek późniejszej interpolacji”. Tak brzmiała opinia liberalnego uczonego Rudolpha Bultmanna na temat słów „w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego” w Mt 28,19Idąc tedy, nauczajcie wszystkie narody, chrzcząc je w imię Ojca i Syna i Ducha Świętego..

Wcześniej, w 1902 roku, Frederick C. Conybeare, którego można by uznać za Barta Ehrmana tamtych czasów, twierdził w szczegółowym szkicu opublikowanym w The Hibbert Journal (a w 1901 roku w Zeitschrift fur Neutestamentlich Wissenschaft, s. 275-288), że odnalazł świadectwa patrystyczne przeciwko autentyczności tej frazy, które są „tak wagę mające, że w przyszłości najbardziej konserwatywni teolodzi powstrzymają się od opierania na niej jakiejkolwiek konstrukcji dogmatycznej”.

W tej właśnie chwili niektórzy przedstawiciele denominacji Oneness Pentecostal (Zielonoświątkowców Jedności) podobnie traktują potrójną formułę „w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego” jako wczesne skażenie skrybalskie. Teologiczny motyw tego stanowiska nietrudno wskazać: w całej Księdze Dziejów Apostolskich Łukasz relacjonuje, że pierwsi chrześcijanie chrzcili „w imię Jezusa Chrystusa” (2,38) lub „w imię Pana Jezusa” (8,16), lub „w imię Pana” (10,48); użycie potrójnej deklaracji przy chrzcie nie zostało przez Łukasza wspomniane ani razu.

Niektórzy zielonoświątkowcy jedności próbowali rozwiązać tę pozorną sprzeczność, czyniąc krok teologiczny niedaleki, a być może nierozróżnialny, od wczesnej herezji modalizmu: udzielają chrztu bez wspomnianej potrójnej formuły i upierają się, że imię „Jezus” jest imieniem Ojca, imieniem Syna i imieniem Ducha Świętego. Inni, choć teologicznie bardzo odlegli od Bultmanna i Conybeare’a, podzielają z nimi odrzucenie autorytetu Mt 28,19Idąc tedy, nauczajcie wszystkie narody, chrzcząc je w imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. na tej podstawie, że fraza „w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego” nie jest autentyczna. Niektóre grupy islamskie podobnie odrzucają autentyczność tej frazy.

Zazwyczaj, gdy jakiś tekst ma poparcie każdego istniejącego greckiego rękopisu, w którym dany fragment jest zachowany, jak ma to miejsce tutaj na końcu Ewangelii Mateusza, nie ma problemu krytyki tekstu i jest on przyjmowany jako autentyczny, jako rzecz oczywista. Nawet Bart Ehrman, który zaproponował (podobnie jak wcześniej Gordon Fee), że 1 Kor 14,34-35Niewiasty niech milczą w kościelech; albowiem nie dopuszcza się im mówić, ale poddanemi być, jako i zakon mówi., pomimo ogromnego poparcia w rękopisach, zawiera długą interpolację, napisał niedawno: „Powszechnie uważa się, że Mt 28,19-20 odnosi się do praktyki we wspólnocie samego Mateusza, około 50 lat po śmierci Jezusa, a nie do słów, które sam Jezus faktycznie wypowiedział”. (Czytelnici takich komentarzy powinni zrozumieć, że kiedy Ehrman używa zwrotów takich jak „powszechnie uważa się”, ma na myśli: „Powszechnie uważa się wśród moich kolegów, którzy w ogóle negują wydarzenia nadprzyrodzone”). Odnosząc się do tych, którzy zamiast tego twierdzą, że odrzucają tę frazę z powodów krytyczno-tekstowych: jakie są ich podstawy?

Ich podstawowym źródłem jest Euzebiusz z Cezarei, wpływowy i nie do końca ortodoksyjny historyk z wczesnego IV wieku, najbardziej znany ze swojego dzieła Historia kościelna. Jak udokumentował Conybeare, Euzebiusz posłużył się Mt 28,19Idąc tedy, nauczajcie wszystkie narody, chrzcząc je w imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. siedemnastokrotnie w sposób wskazujący, że w jego tekście tego wersetu znajdowało się πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τὰ ἔθνη ἐν τῷ ὀνόματί μου, to znaczy: „Idąc, nauczajcie wszystkie narody w imię moje”. Częścią argumentu Conybeare’a, że temu odczytaniu należy przypisać wyjątkową wagę, był fakt, że Euzebiusz stacjonował w Cezarei, gdzie w poprzednim pokoleniu Origenes powiększył bibliotekę własnymi rękopisami; można więc racjonalnie sądzić, że wśród rękopisów dostępnych Euzebiuszowi na początku IV wieku znajdowały się pewne kopie z początku III wieku, wcześniejsze niż jakiekolwiek istniejące kopie Mt 28,19Idąc tedy, nauczajcie wszystkie narody, chrzcząc je w imię Ojca i Syna i Ducha Świętego..

Cytaty z Euzebiusza przytoczone przez Conybeare’a mogły się początkowo wydawać uzasadniające jego śmiałe twierdzenia, jednak szybko odpowiedział mu J. R. Wilkinson w The Hibbert Journal w 1902 roku, w drugiej części artykułu zatytułowanego Teorie tekstowe pana Conybeare’a (począwszy od s. 96 czasopisma wydanego w październiku 1902 r. oraz na s. 571 kopii zarchiwizowanego cyfrowo). Wilkinson przyznał, że Euzebiusz posługiwał się tekstem, w którym „w imię moje” znajdowało się w pierwszej części Mt 28,19Idąc tedy, nauczajcie wszystkie narody, chrzcząc je w imię Ojca i Syna i Ducha Świętego., odnosząc się do czynienia uczniów, ale wywiódł z tego, że nie oznacza to, iż w drugiej części wersetu, odnoszącej się do chrztu, brakowało słów „w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego”. Krytyk tekstu Frederick Chase również napisał odpowiedź przeciwko podejściu Conybeare’a w 1905 roku w czasopiśmie Journal of Theological Studies (od s. 481).

Wyczerpująca i rozstrzygająca odpowiedź na propozycję Conybeare’a ukazała się w 1923 roku w opublikowanej rozprawie doktorskiej Bernarda Henry’ego Cuneo, zatytułowanej The Lord’s Command to Baptise: An Historico-Critical Investigation With Special Reference to the Works of Eusebius of Caesarea. Cuneo systematycznie przeanalizował cytaty z Euzebiusza przywołane przez Conybeare’a, jeden po drugim, wraz z innymi cytatami, i wykazał, że Euzebiusz, podobnie jak niektórzy inni pisarze patrystyczni, miał tendencję do ograniczania swoich cytatów do tych fragmentów Pisma Świętego, które były istotne dla tematu omawianego w danym momencie.

Na przykład Cuneo przytacza wypowiedź Euzebiusza z Historii kościelnej 3,5 i rozważa rozwój argumentacji Euzebiusza, w której pojawia się ten cytat: Euzebiusz zacytował Mt 28,19Idąc tedy, nauczajcie wszystkie narody, chrzcząc je w imię Ojca i Syna i Ducha Świętego.a nie po to, aby powiedzieć coś o chrzcie, lecz aby potwierdzić poboczny wątek; opisując rzymskie oblężenie Jerozolimy, pisze:

„...ponieważ Żydzi nadal prześladowali Jego uczniów, kamienując Szczepana, ściągając głowę Jakubowi, bratu Jana, i uśmiercając Jakuba, biskupa Jerozolimy; oraz ponieważ tak ciężko gnębili pozostałych apostołów, że uciekli z Palestyny ​​i zaczęli głosić Ewangeliju wszystkim narodom, napełnieni mocą Chrystusa, który powiedział do nich: »Idąc, nauczajcie wszystkie narody w imię moje«a kiedy wszyscy chrześcijanie opuścili Jerozolimę i uciekli do Pelli, wówczas boża zemsta nawiedziła Jerozolimę za zbrodnie, jakich to miasto dopuściło się przeciwko Chrystusowi i jego uczniom”.

W dziele Demonstratio evangelica 1,6 Euzebiusz napisał: „Nasz Pan i Zbawiciel, Jezus, Syn Boży, powiedział do swoich uczniów po swoim zmartwychwstaniu: »Idźcie i nauczajcie wszystkie narody«dodając: »Ucząc je zachowywać wszystko, cokolwiek wam przykazałem«”. Nie widzimy tutaj środka wersetu 19, ponieważ nie odnosi się on do obecnego tematu Euzebiusza, podczas gdy początek i koniec są istotne.

Mimo że ta oszczędność może nam się dzisiaj wydawać dziwna, to znaczy, współcześni czytelnicy mogą ze zrozumieniem pytać: „Dlaczego po prostu nie zacytować całego wersetu?”, powinniśmy pamiętać, że nikt nie cytował Nowego Testamentu z użyciem podziału na rozdziały i wersety w takim kształcie, jaki znamy, aż do połowy XVI wieku. Cytowanie tylko tego, co było konieczne do poparcia konkretnego argumentu, było powszechne w starożytności; Euzebiusz wykazuje tę samą tendencję do zwięzłości w swoich cytatach z Mt 11,27Wszystkie rzeczy dane mi są od Ojca mego. I nikt nie zna Syna jedno Ojciec, ani Ojca kto zna, jedno Syn, a komuby chciał Syn objawić., 16,18 itd.

Kumulatywna argumentacja Cuneo jest tak skuteczna, że polecam ją każdemu, kto może natknąć się na echa argumentu Conybeare’a; publikacja The Lord’s Command to Baptise jest dostępna w Internecie jako darmowy plik do pobrania w serwisie Google Books. Serwis Archive.org również posiada swój egzemplarz. Cuneo przypomina czytelnikom o innych dowodach patrystycznych przemawiających za zachowaniem słów „w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego”. Na przykład:

  • Didache, rozdział 7 (początek II wieku): „W kwestii chrztu, chrzcijcie tak: po uprzednim omówieniu tego wszystkiego, chrzcijcie w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego, w wodzie żywej. Jeśli zaś nie masz wody żywej, ochrzcij w innej wodzie; a jeśli nie możesz w zimnej, to w ciepłej. Jeśli zaś nie masz żadnej z nich, wylej wodę trzykrotnie na głowę »w imię Ojca, Syna i Ducha Świętego«”.
  • Ireneusz, Przeciw heretycznym naukom, księga 3, część 17 (ok. 180 r.): kończąc serię tekstów dowodowych popierających jego twierdzenie, że to nie persona Chrystusa, lecz Duch Święty zstąpił na Jezusa: „Powiedział im: Idźcie i nauczajcie wszystkie narody, chrzcząc je w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego”.
  • Tertulian, O chrztu, rozdz. 13 (ok. 200 r.): „Prawo chrztu zostało nakazane, a jego rytuał przepisany. »Idźcie«mówi»nauczajcie narody, chrzcząc je w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego«. Dodanie do tego prawa przepisu: »Jeśli się ktoś nie odrodzi z wody i Ducha, nie wejdzie do królestwa niebieskiego«związało wiarę z koniecznością chrztu. Stąd też od tego czasu wszyscy wierzący byli chrzczeni”.
  • Tertulian, O preskrypcji heretyków, rozdz. 20 (ok. 200 r.): „Nakazał jedenastu pozostałym, przed swoim odejściem do Ojca, aby poszli i nauczali wszystkie narody, które miały być ochrzczone w Ojca, i w Syna, i w Ducha Świętego”.
  • Hipolit, Przeciw Noetosowi, rozdz. 14 (początek III wieku): „Słowo Ojca zatem, znając ekonomię (tj. dyspozycję) i wolę Ojca, to jest, że Ojac pragnie być czczony w żaden inny sposób, jak tylko w ten, dało uczniom to polecenie po tym, jak zmartwychwstał: »Idźcie i nauczajcie wszystkie narody, chrzcząc je w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego«. I przez to pokazał, że ktokolwiek pominął cokolwiek z tego, uchybił doskonałemu uwielbieniu Boga”.
  • Dzieje Tomasza 9,4 (początek III wieku): „A apostoł, biorąc olejek i wylewając go na ich głowę, natarł ich i namaścił, począł mówić: »Przyjdź, święte imię Chrystusa, które jest ponad wszelkie imię; przyjdź, mocy Najwyższego... przyjdź, Duchu Święty, i oczyść ich nerki oraz serce, i oieczętuj ich w imię Ojca, i Syna, i Ducha Świętego«”.

Uczestnicy siódmego synodu w Kartaginie (257), który skupiał się na zagadnieniu chrztu, to m.in.

Lucjusz z Castra Galbae, który zacytował słowa Chrystusa z Ewangelii Mateusza 28,18-19A przystąpiwszy Jezus, mówił im, rzekąc: Dana mi jest wszystka władza na niebie i na ziemi., w tym: „Idźcie i nauczajcie wszystkie narody, chrzcząc je w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego”.

Munnulus z Girby, który stwierdził: „nasz Pan mówi: »Idźcie i chrzcijcie narody w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego«”.

Euchracjusz z Thence, który powiedział, że Jezus Chrystus, nauczając apostołów własnymi ustami, „w pełni dopełnił naszej wiary, łaski chrztu oraz reguły prawa kościelnego, mówiąc: »Idźcie i nauczajcie wszystkie narody, chrzcząc je w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego«”.

Wincenty z Thibaris, który, oprócz nawiązania do Ewangelii Marka 16,15-18I mówił im: Idąc na wszystek świat, opowiadajcie Ewangelią wszemu stworzeniu., powiedział, że Pan w innym miejscu rzekł: „Idźcie i nauczajcie narody, chrzcząc je w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego”.

Cuneo poświęcił również kilka stron na wykazanie, że Euzebiusz z Cezarei był faktycznie autorem dzieł Przeciw Marcellusowi (336/337) oraz List do mieszkańców Cezarei dotyczący Soboru Nicejskiego. W tym drugim piśmie Euzebiusz wprowadza i powtarza swoje własne wyznanie wiary, które, jak twierdzi, zostało odczytane na Soborze Nicejskim w obecności cesarza Konstantyna:

„Jak otrzymaliśmy od biskupów przed nami, oraz w naszych pierwszych katechezach, i gdy otrzymaliśmy świętą obmycie [tj. przy chrzcie], i jak nauczyliśmy się z Pisma Świętego, i jak wierzyliśmy i nauczaliśmy w prezbiterium oraz w samym biskupiwie, tak wierząc również w obecnym czasie, zdajemy wam sprawę z naszej wiary, a jest nią to:

„Wierzymy w Jednego Boga, Ojca wszechmogącego, Stworzyciela wszystkich rzeczy widzialnych i niewidzialnych. I w Jednego Pana Jezusa Chrystusa, Słowo Boże, Boga z Boga, Światłość ze Światłości, Życie z Życia, Syna jednorodzonego, pierworodnego wszelkiego stworzenia, przed wszystkimi wiekami zrodzonego z Ojca, przez którego wszystko się stało; który dla naszego zbawienia stał się ciałem, żył wśród ludzi, cierpiał, zmartwychwstał trzeciego dnia, wstąpił do Ojca i przyjdzie ponownie w chwale, aby sądzić żywych i umarłych. I wierzymy także w Jednego Ducha Świętego”.

Następuje po tym dodatkowe potwierdzenie:

„Wierząc, że każdy z nich jest i istnieje: Ojciec prawdziwie Ojcem, a Syn prawdziwie Synem, i Duch Święty prawdziwie Duchem Świętym, jak również nasz Pan, wysyłając swoich uczniów na kaznodziejstwo, powiedział: »Idźcie, nauczajcie wszystkie narody, chrzcząc je w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego«. Odnośnie do których z ufnością twierdzimy, że tak trzymamy, tak myślimy, tak trzymaliśmy wcześniej i zachowujemy tę wiarę aż do śmierci, potępiając wszelką bezbożną herezję”.

W innym dziele, rzadko cytowanej Teofanii syryjskiej, Euzebiusz z Cezarei zamieścił pełny cytat z Ewangelii Mateusza 28,17-20I ujrzawszy go, pokłonili się, a niektórzy wątpili. w księdze IV, rozdziale 8:

„Po swym zmartwychwstaniu z martwych oni wszyscy [tj. jedenastu apostołowie], będąc razem, tak jak im polecono, udali się do Galilei, jak im powiedział. Lecz gdy Go ujrzeli, jedni oddali Mu pokłon, a drudzy zwątpili. On zaś zbliżył się do nich, przemówił do nich i rzekł: »Dana mi jest wszelka władza w niebie i na ziemi przez mojego Ojca. Idźcie i czyńcie uczniów ze wszystkich narodów, i chrzcijcie je w imię Ojca, i Syna, i Ducha Świętego. I nauczajcie je zachowywać wszystko, cokolwiek wam poleciłem. A oto ja jestem z wami przez wszystkie dni aż do skończenia świata«. Zwróćcie teraz uwagę na rozwagę i ostrożność wykazaną przez uczniów w tych rzeczach...”.

(W tym samym dziele, które jego tłumacz, Samuel Lee, przełożył z syryjskiego rękopisu pozyskanego przez Henry'ego Tattama w Klasztorze Błogosławionej Dziewicy na Pustyni Nitryjskiej, rękopisu, który Lee datował na okres nie późniejszy niż V wiek, Euzebiusz wyraźnie cytuje Ewangelię Mateusza 28,19Idąc tedy, nauczajcie wszystkie narody, chrzcząc je w imię Ojca i Syna i Ducha Świętego.a z wyrażeniem »w imię moje« będącym częścią tekstu, pisząc w księdze 5, rozdziale 46: »Nie polecił im po prostu i bez różnicy, aby szli i czynili uczniów ze wszystkich narodów, lecz z tym wspaniałym dodaniem, które przekazał specyficznie: »w imię moje««).

Oprócz obalenia argumentacji Conybeare'a przeciwko zwrotowi „w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego”, Cuneo przedstawił wyjaśnienie obecności słów „w imię moje” w tekście Euzebiusza do Ewangelii Mateusza 28,19Idąc tedy, nauczajcie wszystkie narody, chrzcząc je w imię Ojca i Syna i Ducha Świętego.a: jest to prosta harmonizacja zaczerpnięta z Ewangelii Łukasza 24,47A żeby była przepowiadana w imię jego pokuta i odpuszczenie grzechów po wszystkich narodziech, począwszy od Jeruzalem..

Wprowadza to nowy temat: obfitość zmian, zharmonizowanych lub innych, które skupiają się w relacjach Ewangelii o ukazaniach się Jezusa po zmartwychwstaniu. Fragmenty te należały do najczęściej używanych części Ewangelii podczas nabożeństw w Kościele pierwotnym, przez co były szczególnie podatne na wczesne wpływy liturgiczne. Oto kilka przykładów:

  • W syryjskiej wersji Peszitta Ewangelii Mateusza, Mt 28,18A przystąpiwszy Jezus, mówił im, rzekąc: Dana mi jest wszystka władza na niebie i na ziemi. zawiera wtrącenie zaczerpnięte z J 20,21Rzekł im tedy zasię: Pokój wam. Jako mię posłał Ojciec, i Ja was posyłam.; po zwykłych słowach tego wersetu Peszitta dodaje: „Jak Ojciec posłał Mnie, tak i Ja posyłam was”. (Kodeks Θ również posiada tę cechę).

● W tekście aleksandryjskim Łk 24,42A oni mu dali sztukę ryby pieczonéj i plastr miodu. nie ma wzmianki o plastrze miodu. Słowa και απο μελσσίου κηριου mogły zostać przypadkowo pominięte z powodu wczesnej nieuwagi przepisywacza; και występuje po κηριου w następnym zdaniu. Innym jednak prawdopodobnym wyjaśnieniem jest to, że słowa te, poparte przez Tertuliana, zdecydowaną większość rękopisów greckich, Wulgatę, wersję ormiańską itp., zostały usunięte celowo, aby uniknąć włączania miodu do corocznych nabożeństw wielkanocnych.

Dodatkowe słowa pojawiają się w tekście
Łk 24,43A gdy jadł przed nimi, wziąwszy ostatki, dał im. w Kodeksie K.

● W Łk 24,43A gdy jadł przed nimi, wziąwszy ostatki, dał im., po zwykłym stwierdzeniu, że Jezus „wziął i jadł w ich obecności”, kilka znaczących rękopisów, w tym K, Θ, Π* oraz członkowie grupy f13, a także Wulgata i, według Tregellesa, syryjski przekład curetoniański oraz wersje ormiańska i etiopska, podaje również: „i dał resztę im”. (Θ nie zawiera słowa „i”). Fraza ta mogła zostać dodana tam i wtedy, gdy fragment ten zinterpretowano w sposób nieco mistyczny, rybę w narracji uznawano za tożsamą z obecnością Chrystusa, ΙΧΘΥΣ, a kiedy w czytaniu Pisma Świętego podczas nabożeństwa docierano do tego punktu, rozpoczynano sprawowanie Wieczerzy Pańskiej.

● W Łk 24,36A gdy to mówili, stanął Jezus w pośrodku ich, i rzekł im: Pokój wam! Jam jest, nie bójcie się., po ukazaniu się Jezusa pośród uczniów, mówi On do nich: „Pokój wam!”. W niewielkiej liczbie rękopisów greckich (w tym w majuskułach G i P) oraz w Wulgacie Jezus mówi nieco więcej; mówi dalej: „To Ja jestem, nie bójcie się”. Te dodatkowe słowa, zaczerpnięte z J 6,20Lecz on im rzekł; Jam jest, nie bójcie się., są poparte, według aparatu UBS, przez Wulgatę, Peszittę, syryjski przekład herkleański, wersję ormiańską oraz przez Ambrożego i Augustyna (w dziele Contra Felicem Manichaeum). Ponadto w Kodeksie W słowa „To Ja jestem, nie bójcie się” pojawiają się przed zwrotem „Pokój wam”.

Wszystkie te świadectwa mogą być echem wczesnych wielkanocnych układów liturgicznych opartych na połączonych ze sobą relacjach ewangelicznych. Wczesna próba usunięcia intruzywnych słów wydaje się posunąć za daleko; w kilku starołacińskich rękopisach oraz w Kodeksie Bezy cała fraza, „i rzekł do nich: «Pokój wam»”, zniknęła. (Jest to jedna z „zachodnich nieinterpolacji”, które pojawiają się w Łk 24). Inną możliwością jest to, że fraza została pominięta przez przypadek.

Nabożeństwa pierwszych wspólnot kościelnych wywarły zauważalny wpływ na tekst Nowego Testamentu. Jednak wpływ tekstu Nowego Testamentu na wczesne Kościoły był znacznie większy. Jeśli chodzi o użycie słów „w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego”, wczesni chrześcijanie mieli jeden powód, by ich używać: zostały one przypisane Chrystusowi w każdej kopii Ewangelii Mateusza.