Przechodzimy do ostatniej części serii: Euzebiusz o Trójcy, część 2.
Rozdział 12
(1) A przecież ten wielki mąż, który jest zarazem ewangelistą i teologiem, wspomniawszy w tym fragmencie trzykrotnie Słowo, nie tylko powiedział, że jest ono Słowem Bożym. Nie powiedział bowiem: „Na początku było Słowo Boga”, lecz w sposób nieokreślony: „Na początku było Słowo”,150 pozostawiając nam zbadanie, jakimże to Słowem ono było. I dalej powiedział: „A Słowo było u Boga”,151 podczas gdy mógł powiedzieć: „A Słowo Boże było w Bogu”. Powiedział jednak także: „Słowo152 było Bogiem”,153 a nie: „Słowo było od Boga”, abyśmy nie zakładali, że jest ono jakąś aktywnością Boga (2) która coś komunikuje lub wytwarza. I rzeczywiście Marcellus, wychodząc z założenia, że samo Słowo Boże jest wieczne, to znaczy zrodzone, twierdził tak wielokrotnie, nie pojmując, że jeśli z jednej strony miałby twierdzić, iż Słowo jest czymś innym niż Bóg, istnieć będą dwa bęty wieczne (Słowo i Bóg), a nie jedna zasada, jeśli zaś z drugiej strony miałby twierdzić, że istnieje jeden byt wieczny, utrzymując, że Bóg jest tym samym, co Słowo, w rażący sposób zgodzi się z Sabeliuszem, wprowadzając (3) tę jedną i tę samą rzeczywistość, Syna-Ojca. Dlatego dla niego Ojciec będzie zrodzony i będzie cierpiał, a on sam będzie tym, który modli się do samego siebie i mówi, że został posłany przez samego siebie oraz że jest Synem i jednorodzonym samego siebie; w tym miejscu Marcellus nie mówi prawdy, lecz kłamie, posługując się nieszczerością z powodu swojej niewiedzy. I jakież inne twierdzenie mogłoby być bardziej bezbożne niż to? Ale no dalej, zobaczmy, jakież to Słowo objawia nam ewangelista, gdy mówi: „Na początku było Słowo, i Słowo było u Boga, i Bogiem było Słowo”.154
Rozdział 13
(1) Zatem termin „słowo”, w takim znaczeniu, w jakim posługiwano się nim w języku greckim, dopuszcza różne znaczenia:
1) To, co zostało złożone w duszy rozumnej, dzięki czemu jesteśmy w stanie rozumnie myśleć, zostało nazwane „słowem”.
2) Oprócz tego istnieje inne znaczenie: to, co komunikuje coś za pomocą języka i mowy artykułowanej.
3) Po trzecie (2) [„słowo”] odnosi się do tego, co zostało przelane przez autora na papier w formie pisemnej.
4) I już wcześniej przywykliśmy nazywać „słowem” tę moc nasienną lub Wegetatywną, dzięki której to, co jeszcze nie rośnie, lecz wkrótce ujrzy światło dzienne w rzeczywistości, jest ukryte potencjalnie w nasionach.
5) Oprócz tego przywykliśmy również nazywać „słowem” tę wiedzę o jakimś rzemiośle lub nauce, która obejmuje także wszystkie podstawowe zasady tego rodzaju rzeczy, jak na przykład medycyna, architektura czy geometria.
Rozdział 14
(1) Otóż skoro przedstawiono różne znaczenia terminu „słowo”, a ewangelista powiedział bez ograniczeń: „Na początku było Słowo, i Słowo było u Boga, i Bogiem było Słowo”,155 [nam] wypada rozważyć zamierzone [tutaj] znaczenie, czy w tym konkretnym przypadku ewangelista przekazuje jakieś szczególne użycie terminu „słowo” poza tymi, które są nam znane, z jednej strony wypowiedziawszy bez zastrzeżeń „słowo”, z drugiej zaś strony dodając jakieś osobliwe i paradoksalne znaczenie mocy unikalnej dla niego [Słowa] w stwierdzeniu „a Słowo było Bogiem”.156 (2) Nie sądzicie bowiem, jak mówi, że to również należy do tych rzeczy, które pozostają w relacji do czegoś innego, jak słowo, które jest w duszy, które jest słyszane przez głos, które znajduje się w ziemskich nasionach lub które subsyduje w twierdzeniach matematycznych. Wszystkie bowiem one, należąc do rzeczy, które pozostają w relacji do czegoś innego, uważa się za istniejące w innym, uprzednio istniejącym bycie.157 Ale Bóg-Słowo nie potrzebuje żadnego innego, uprzednio istniejącego bytu, aby w nim zaistnieć i subsystować, lecz jest w samym sobie (3) żywy i subsydujący, ponieważ jest Bogiem. Ponieważ „Słowo było Bogiem”.158
A słysząc, że jest on Bogiem, mówi [ewangelista], abyś nie przypuszczał, że jest on również pozbawiony zasady i niezrodzony jak jego Ojciec, dowiedz się, że ten Bóg-Słowo „był na początku”.159
A jakież to początki mu przypisuje, to [Jan] wyjaśnia zaraz potem, nie mówiąc: „i Słowo było Bogiem”, z dodaniem rodzajnika, aby nie twierdzić, że [Słowo] było Bogiem, który jest ponad wszystkim. Ale ani [nie powiedział], że Słowo było „w Bogu”, aby nie przyrównywać go do podobieństwa ludzkiego [słowa], lecz powiedział: „i Słowo było (4) u Boga”.160 Gdyby bowiem powiedział: „i Słowo było w Bogu”, zakładając, że jest ono czymś w rodzaju przypadłości w podmiocie i jedną rzeczą znajdującą się w innej rzeczy, wprowadziłby jak gdyby Boga złożonego, zakładając, że On [Bóg] jest (5) bytem161 pozbawionym racjonalności, podczas gdy czyni Słowo przypadłością w t[ym] bycie.162 Mając to właśnie na uwadze, Marcellus sprawia, że Ojciec i Syn stają się tą samą rzeczywistością, nazywając byt163 Ojcem, a Słowo w nim, Synem, nie zdając sobie sprawy, że ten, kto się na to godzi, zakładając, że Bóg jest pozbawiony [swojego] Słowa, popadłby w bezbożne i bezbożne twierdzenie, że Bóg jest nierozumny,164 mając Słowo jako przypadłość w samym sobie, a samemu nie będąc (6) rozumnym.165
Koniecznie trzeba jednak wyznać, że to, co znajduje się ponad wszechświatem, jest jedną jedyną rzeczywistością: boską, niewysłowioną, dobrą, prostą, bezwzględnie złożoną, będącą czymś jednej postaci, to jest samym Bogiem,166 samym Intelektem, samym Słowem, samą Mądrošću, samym Światłem, samym Życiem, samym Pięknem, samą Dobrocią i wszystkim, co można uznać za większe od nich, a raczej ponad (7) wszelkim poznaniem oraz ponad wszelką myślą i pojęciem. Oraz [należy także wyznać] jednorodzonego Syna tego [Boga], jak gdyby był on obrazem Ojca, który został z Niego wyprowadzony i [jest] całkowicie i pod każdym względem najbardziej podobny do Tego, który Go zrodził, oraz [należy wyznać, że] on sam także jest Bogiem, Intelektem, Słowem, Mądrością, Życiem, Światłem i Obrazem Dobrego i samego Piękna; nie dlatego, że on sam jest Ojcem, lecz że jest jednorodzonym Synem Ojca; nie dlatego, że on sam jest Tym, Który Jest, który jest niezrodzony i pozbawiony zasady, lecz Tym, który został wyprowadzony167 z Niego i który uznaje za swoją zasadę Tego, który Go zrodził.
(8) Lecz jeśli Marcellus, odrzucając te argumenty, twierdziłby, że Bóg i Słowo w Nim są tym samym, definiując Boga jako niezłożonego i prostego, spójrzmy zatem, jak nie wyznaje ani Ojca, ani Syna, lecz otwarcie albo wyznaje to, w co wierzą Żydzi, albo wprowadza sabelianizm, ponieważ twierdzi, że To samo jest Ojcem i Synem. W rezultacie, według niego, stwierdzenie: „Na początku było Słowo” jest równoważne stwierdzeniu: „Na początku był Bóg”, a stwierdzenie: „i Słowo było u Boga” jest równoważne stwierdzeniu: „i Bóg był u (9) Boga”, i podobnie również trzecie stwierdzenie jest takie samo jak stwierdzenie: „i Bogiem było Słowo” [w tekście: „i Bóg był Bogiem”], które to stwierdzenie rzeczywiście, oprócz tego, że byłoby niespójne, byłoby również najbardziej nielogiczne.
Ponadto, jak może znaleźć zastosowanie stwierdzenie „i wszystko się stało przez Niego”, skoro leżąca u podstaw rzeczywistość jest jedna? Ponieważ On [Ewangelista] nie mówi, że wszystko stało się „z powodu” Niego lub „od Niego”, lecz „przez Niego”. Otóż dodanie przyimka „przez” wskazuje na Tego, który służy pomocą, co ten sam Ewangelista ukazuje dalej, mówiąc: „Prawo zostało dane przez Mojżesza, łaska i prawda stały się przez Jezusa Chrystusa”;168 ponieważ jak Prawo, jako że nie jest ludzkim wynalazkiem ani nie pochodzi od samego Mojżesza, lecz od Boga, uczyniło Mojżesza sługą i pomocnikiem w przekazaniu Prawa ludziom, i z tego powodu powiedziano: „Prawo zostało dane przez Mojżesza”, tak samo: „łaska stała się przez Jezusa Chrystusa”,169 a (10) Ojciec sprawił to przez Chrystusa. Dlatego w ten sam sposób powiedziano również: „Wszystko stało się przez Niego”,170 skoro był Ten, który dokonywał stwarzania, mając siebie samego wspomaganego [w tekście: wspomagany], tak że trzeba szukać Stwórcy wszechświata jako kogoś innego, Tego, który powołał wszystko do istnienia przez Tego, o którym powiedziano, że jest boski. I (11) któż by to był? Lecz on [Marcellus] nie potrafiłby powiedzieć. Skoro tak się rzeczy mają, koniecznie trzeba wyznać, że Ten, o którym Ewangelista mówi jako o bóstwie nie jest ani Bogiem, który jest ponad wszystkim,171 ani samym Ojcem, lecz Jednorodzonym Synem Tego ostatniego, który nie jest jakimś przypadkiem w Ojcu, ani czymś, co istnieje w Nim jak w podmiocie, ani też kimś jednym i tym samym z Bogiem, lecz prawdziwie Synem, żyjącym i istniejącym, trwającym na początku i będącym z Bogiem, a będącym Bogiem, (12) przez którego stwarza wszystko, tak że słusznie, gdyby ktoś chciał to wyjaśnić i powiedzieć zamiast „na początku było Słowo”: „na początku był Syn”, a zamiast „i Słowo było u Boga”: „i Syn był u Ojca”, a zamiast „i Słowo było Bogiem”: „i Syn był Bogiem”. I podobnie to stwierdzenie, które następuje zaraz potem, również by się z tym zgadzało: albowiem „wszystko stało się przez Niego i bez Niego nic się nie stało”.172 (13) Słusznie więc boski Ewangelista powiedział, że był na początku, przypisując Mu źródło, to znaczy zrodzenie od Ojca. Albowiem wszystko, co jest z czegoś zrodzone, ma Tego, kto Go zrodził, jako źródło. I z pewnością również dodał nie: „i Słowo było w Bogu”, lecz „i Słowo było u Boga”, ucząc, że Ten, który został zrodzony, mając także Ojca jako źródło, nie jest w żaden sposób daleki od Ojca, ani nie został od Niego oddzielony czy przesunięty na jakąś wielką odległość, lecz że jest przy Nim i istnieje razem z Nim.
(14) I rzeczywiście, On [Syn] uczył tego także w Księdze Przysłów, mówiąc wcześniej: „Zanim góry zostały ugruntowane, rodzi mnie”, dodając potem: „gdy umacniał niebiosa, byłam u Niego”.173 Tak więc Słowo, to znaczy Jednorodzony Syn, był u Boga, swojego własnego Ojca; współistniał z Nim i (15) BYŁ ZAWSZE I WSZĘDZIE OBECNY Z NIM.
I rzeczywiście [Jan] ukazuje to także wtedy, gdy mówi: „A Słowo było u Boga”. Lecz ponieważ godziło się, abyśmy wiedzieli także, do jakiego rzędu należy, dodał koniecznie: „a Słowo było Bogiem”. Bo jakże Ten, który został zrodzony z jednego i jedynego nie zrodzonego Boga, miałby nie być Bogiem? Albowiem jeśli „to, co się narodziło z ciała, jest ciałem, a to, co się narodziło z Ducha, jest duchem”,174 zgodnie z uświęcającą nauką, wynikałoby z tego również, że to, co narodziło się z Boga (16) byłoby Bogiem. Z tego też powodu „Słowo było Bogiem”, nawet Bogiem [który jest] Stwórcą i Formującym wszystko. I rzeczywiście ten sam punkt Ewangelista ukazał również zaraz potem, dodając: „wszystko stało się przez Niego”.
Dlatego Prawo, które było wychowawcą [danym] przez Mojżesza, przedstawiając Boga jako Stwórcę wszystkiego w opowiadaniu o stworzeniu wszechświata, przekazując elementy i zasady pobożności, uczyło: „Na początku Bóg stworzył niebiosa i (17) ziemię”175 i to, co następuje. I prowadząc naród żydowski przez nie [te zasady i elementy], Prawo napominało [go], aby wierzył, że kosmos jest stworzony, tak aby nie czcili stworzenia (18) zamiast „Tego, który je stworzył”.176 Lecz jak i przez kogo Bóg ukształtował wszystko, Mojżesz nie przekazał jeszcze tym, którzy byli pod jego władzą, lecz „łaska i prawda stały się przez Jezusa Chrystusa”,177 głosząc tajemnicę, która była ukryta w milczeniu przez Mojżesza, i wprowadzając nowszą i mistyczną naukę dla Kościoła Bożego. Wyznając otwarcie, tak że wszyscy mogli usłyszeć: „Na początku było Słowo, i Słowo było u Boga, i Słowo było Bogiem”,178 oraz „Wszystko stało się przez Niego i (19) bez Niego nic się nie stało”,179 i dodając jeszcze do tego: „W Nim było życie, i życie było światłością ludzi. Światłość świeci w ciemności”,180 oraz to, co następuje po tym, przez [to wszystko] [Kościół] uczy o Synu Bożym i o doskonałości boskiej światłości, i o życiu, które jest w Nim, oraz o tym, jak wszystko, co zostało powiedziane przez Mojżesza, a nawet to, co jest ponad tym, zostało ustanowione przez Niego. Lecz Marcellus, nie pojmując żadnej z tych rzeczy, zostaje obwiniony najpierw o judaizm, a potem o sabelianizm: (21) jako Żyd, twierdząc, że przed ustanowieniem kosmosu nie było niczego oprócz samego Boga (podczas gdy Kościół wyznaje, że przed ustanowieniem kosmosu byli Ojciec i Syn), podczas gdy jako Sabeliusz, głosząc, że Syn i Ojciec są jedną i tą samą rzeczą, i przedstawiając Go [Syna] raz jako słowo wewnętrzne, a innym razem jako słowo wypowiedziane. (21) Ponieważ chociaż udaje, że nie akceptuje tych terminów, wyraźnie [ma je na myśli], gdy mówi, że [Słowo] jest raz w Bogu, a innym razem wychodzi w działającej energii, i przez te stwierdzenia upodabnia Go do ludzkiego słowa.
Z pewnością boski ewangelista ustalił, że Ten, o którym powiedziano, że jest Bogiem przez Niego, był Słowem w żaden ze sposobów, które zostały opowiedziane, lecz w taki, jaki przystoi myśleć o jednorodzonym Synu Bożym: mianowicie, że był Słowem w taki sposób, iż wszystko zostało ustanowione przez Słowo i bez Słowa nic nie powstało, ale Bogiem i jednorodzonym w taki sposób, że On jeden był prawdziwie Synem Boga, który jest ponad wszystkim, naprawdę szczerym i umiłowanym Synem, (22) który we wszystkim jest podobny do swojego Ojca. Z tego powodu był On także prawdziwie światłem w taki sposób, że roztacza intelektualne i racjonalne światło nad duszami uczynionymi na Jego obraz. Z tego powodu [Jan] mówi, że jest światłem nie wszystkiego, lecz tylko ludzi. Powiedział bowiem [Jan]: „Było światłem, które oświeca każdego człowieka na ten świat przychodzącego”.181 Podobnie był On także prawdziwie życiem w tym znaczeniu, że zapewnia wszystkim istotom żywym strumień wody żywej, który wypływa z Niego. A jeśliby rozważyć każde pojęcie boskich mocy w Nim, znalazłbyś, że są one również Jego prawdziwymi imionami. Albowiem we wszystkim Syn Boży był prawdą, co zresztą On sam ukazuje, mówiąc: „Ja jestem prawdą”.182
150. J 1,1Na początku było Słowo, a Słowo było u Boga, a Bogiem było Słowo..
151. Tamże.
152. Dodanie „i” przez Klostermanna jest zbędne.
153. J 1,1Na początku było Słowo, a Słowo było u Boga, a Bogiem było Słowo..
154. Tamże.
155. Tamże.
156. Tamże.
157. οὐσίᾳ.
158. J 1,1Na początku było Słowo, a Słowo było u Boga, a Bogiem było Słowo..
159. Euzebiusz używa tutaj ἀρχή w znaczeniu „źródła”.
160. J 1,1Na początku było Słowo, a Słowo było u Boga, a Bogiem było Słowo..
161. οὐσίαν.
162. οὐσίᾳ.
163. οὐσίαν.
164. To znaczy dosłownie: „bez jego słowa” lub „bez jego racjonalności”.
165. Dosłownie: „nie będąc samym sobą Słowem”.
166. Zob. poniżej, ET 3.17.
167. φύντα.
168. J 1,17Albowiem zakon przez Mojżesza jest dan, łaska i prawda przez Jezusa Chrystusa się stała..
169. Tamże.
170. J 1,3Wszystko się przez nie stało; a bez niego nic się nie stało, co się stało..
171. Rz 9,5Których ojcowie, i z których jest Chrystus wedle ciała, który jest nad wszystkimi Bóg błogosławiony na wieki. Amen.; Ef 4,6Jeden Bóg i Ojciec wszystkich, który jest nade wszystkie i po wszystkich i we wszystkich nas..
172. J 1,3Wszystko się przez nie stało; a bez niego nic się nie stało, co się stało..
173. Prz 8,27Gdy gotował niebiosa, tamem ja była: gdy pewnym porządkiem i kołem otaczał przepaści..
174. J 3,6Co się narodziło z ciała, ciało jest, a co się narodziło z Ducha, duch jest..
175. Rdz 1,1Na początku stworzył Bóg niebo i ziemię..
176. Rz 1,25Którzy prawdę Bożą odmienili w kłamstwo i chwalili i służyli stworzeniu raczéj, niż Stworzycielowi, który jest błogosławiony na wieki. Amen..
177. J 1,17Albowiem zakon przez Mojżesza jest dan, łaska i prawda przez Jezusa Chrystusa się stała..
178. J 1,1Na początku było Słowo, a Słowo było u Boga, a Bogiem było Słowo..
179. J 1,3Wszystko się przez nie stało; a bez niego nic się nie stało, co się stało..
180. J 1,4–5W niem był żywot, a żywot był światłością ludzi..
181. J 1,9Była światłość prawdziwa, która oświeca wszelkiego człowieka na ten świat przychodzącego..
182. J 14,6Rzekł mu Jezus: Jam jest droga i prawda i żywot. Żaden nie przychodzi do Ojca, jedno przez mię.. (S. 242-250)
Rozdział 16
(1) Nie ma zatem potrzeby ponownie rozważać, w jaki sposób wszystkie te stwierdzenia służą zaprzeczaniu Synowi Bożemu. Myślę, że wystarczy zapytać o to: jeśli rzeczywiście istniał jeden Bóg i nic ponadto, ani Ojciec, ani Syn, dlaczego Pisma wymyśliły takie imiona? I dlaczego nawet sam Marcellus kluczy, nazywając Syna nie Synem, lecz Słowem? A ponieważ posłużył się jako wzorem tym słowem, które znajduje się w ludziach, należy powiedzieć, że o ile nie każdy człowiek ma syna, o tyle każdy człowiek jest istotą rozumną i ma w sobie przyrodzony rozum. (2) Syn jest zatem czymś innym niż rozum [człowieka]. Jeśli zatem on [Marcellus] twierdziłby, że Bóg ma w sobie słowo i nic więcej, [słowo], za pomocą którego zarówno myślał, jak i rozmawiał sam ze sobą, mówiąc: „Uczyńmy człowieka”189, dlaczego nazywa Go również, zupełnie bez potrzeby, Synem? Dlaczego wprowadza Kościół w błąd? Dlaczego udaje, że wierzy w Syna Bożego, podczas gdy w niego nie wierzy, i na pokaz nazywa Słowo, które jest w Bogu, „Synem”, podczas gdy ten obraz wyraźnie uczy nas, aby czynić wielkie rozróżnienie między słowem zaszczepionym w duszy a Synem, który został zrodzony z kogoś [innego], który sam (3) egzystuje, żyje i działa? Lecz „nie ja”, powie, jak można się spodziewać, „ale boski ewangelista nazwał Go Słowem; stąd wynika, że i my powinniśmy wyznać to [wraz z nim]”. I ja sam mówię na to tak.
Rozdział 17
(1) Nie uważam jednak za stosowne rozumieć tego wyrażenia inaczej niż tak, jak sam ewangelista definiuje „Słowo”, pouczając uczniów. I wyraźnie pokazał, jakimże to było słowem, dodając zaraz potem słowa: „A Słowo było Bogiem”190 Mógł przecież powiedzieć: „A Słowo było tym Bogiem”, z dodaniem przedimka, jeśliby uważał, że Ojciec i Syn to jedno i to samo, a samo (2) Słowo to Bóg, który jest ponad wszystkim191, nie napisał jednak w ten sposób. Konieczne bowiem byłoby powiedzenie albo że Słowo jest z Boga, albo że Słowo jest tym Bogiem, z dodaniem przedimka, gdyby to, co pisał, miał dostosować do myśli Marcellusa. Lecz teraz pokazuje on także, że samo Słowo jest Bogiem w podobny sposób jak Bóg, u którego ono było. Gdy bowiem powiedział wcześniej: „a Słowo było u Boga”, kontynuuje, mówiąc: „a Słowo było Bogiem”, nie tylko ucząc nas wyraźniej, byśmy najpierw pojęli, że Ojciec Słowa, u którego Słowo było, jest Bogiem, Tym, który jest ponad wszystkim,192 a potem byśmy nie ignorowali, że ponadto, po Nim, Jego Słowo, Syn jednorodzony, nie był On sam (3) Bogiem, który jest ponad wszystkim,193 lecz sam również był Bogiem. Spójnik „i” łączy bowiem bóstwo Syna z Ojcem. Z tego powodu [Jan] mówi: „A Słowo było Bogiem”, abyśmy mogli dostrzec, że Ten, który jest ponad wszystkim,194 u którego Słowo było, jest Bogiem, i usłyszeć, że samo Słowo jest Bogiem jako obraz Boga, i to obraz nie taki jak w martwej materii, lecz jak w żywym synu, który w sposób możliwie najdoskonalszy został upodobniony do archetypicznego bóstwa Ojca. (4) Ponieważ jednak Marcellus uznał za słuszne przyrównać Słowo Boże do słowa ludzkiego, powiemy również, że o wiele lepiej jest, jeśli ktoś używa słowa ludzkiego jako obrazu, posłużyć się raczej tym przykładem i powiedzieć, że w naszym doświadczeniu umysł jest ojcem słowa, będąc czymś innym niż słowo. Żaden bowiem człowiek nigdy nie poznał, czym jest umysł w swojej istocie,195 ale jest on jak król, który zasiadając w swoich skarbcach, naradza się, co należy uczynić; a jego słowo, zrodzone z najgłębszych komnat jak z ojca, (5) staje się znane wszystkim na zewnątrz. Mogą oni zatem uczestniczyć w pożytku płynącym ze słowa, ale nikt nigdy nie poznaje niewidzialnego i ukrytego umysłu, który przecież jest ojcem słowa. W taki sam sposób, a raczej wykraczając poza wszelki obraz i przykład, doskonałe Słowo Boże, wszechpotężny król, niebędące złożone z sylab, słów i imion na wzór ludzkiej mowy, lecz żyjące i egzystujące jak jednorodzony Syn Boży, wychodzi z ojcowskiego bóstwa i królestwa, i odświeża cały świat darami swojej obfitości, sprawiając, że wszelkie stworzenie obfituje w życie, rozum, mądrość, światło i udział w każdym dobru. Ojciec i Bóg wszechświata, który jest transcendentny, jest jednak niedostępny i niepojęty dla wszystkich ze względu na swoją niewysłowioną i niewidzialną naturę, z jakiego to powodu powiedziano również, że zamieszkuje „w światłości niedostępnej”196. (7) Lecz Ten, kto jest dla wszystkich niedostępny i niepojęty, to Ojciec, podczas gdy istnieje inny, który jest bliższy wszystkim, ponieważ rzeczywiście zarządza wszystkimi rzeczami za zgodą Ojca (z jakiego to powodu powiedziano nie o Ojcu, lecz o Synu, że „na świecie był, i świat stał się przez Niego”),197 a Ten był ponad wszechświatem i ponad wszystkimi rzeczami, „zamieszkując w światłości niedostępnej”,198 podczas gdy Drugi jest wszędobylski poprzez wszystkie rzeczy i [jest] we wszystkim dzięki swojej troskliwej opiece, i tylko w ten sposób można do Niego przyrównać obraz ludzkiego słowa. Skoro jednak wykazaliśmy te rzeczy, wypada, aby ktoś, kto chce się uczyć, zapytał:
Rozdział 18
(1) Dlaczego na początku swojej księgi ewangelista obwieścił Jednorodzonego Syna Bożego jako Słowo? Na to odpowiadamy: ze względu na ukryte proroctwa o Nim z dawnych czasów. Albowiem do każdego proroka powiedziano: „Słowo Pańskie, które doszło”, na przykład „do Izajasza”,199 oraz „początek Słowa Pańskiego w Ozeaszu”,200 i „Słowo Pańskie, które (2) doszło do Joela”,201 oraz „Słowo Pańskie doszło do Jonasza”,202 a także „do Micheasza”.203 I do pozostałych proroków, do każdego z nich, dodawano to wyrażenie doszło (ponieważ Pismo Święte słusznie i koniecznie wskazuje, że [Słowo] nie było w żadnym z proroków, lecz doszło do każdego, w takiej mierze, w jakiej moc każdego była zdolna [je] przyjąć, przychodząc do niego i udzielając duszy każdego stosownego ducha od [Niego]). I zrozumiale jest, że w tym przypadku ewangelista miał zwiastować intelligible economy of the Word. Nie uczy już, że doszło ono jako jedno do drugiego, jak dochodziło do starożytnych, lecz że przybrało ciało i stało się człowiekiem. A ponieważ miał ogłosić wszystkim swoje zbawcze przyjście do ludzi, gdy mówi dalej: „a Słowo stało się ciałem i zamieszkało wśród nas”, on koniecznie cofa się do początku,204 pokazując, jakiego rodzaju (3) Słowo stało się niedawno ciałem, i opisuje Je jako Boga, ogłaszając zarazem poznanie Go i Jego boskiego objawienia się wśród ludzi. Następnie, ponieważ starożytni znali wcześniej z Pisma Świętego, że Słowo dochodziło do każdego proroka, On sam [ewangelista] głosi bardziej boskie i wzniosłe Jego źródło, którego żaden z proroków (4) nie głosił ludziom tak oczywicie i wyraźnie. Z tego powodu, przekazując tajemnicę dotyczącą Słowa, która była nieznana i ukryta, zawołał wielkim głosem do wszystkich, mówiąc: „Na początku było Słowo, a Słowo było u Boga, i Bogiem było Słowo; wszystko przez Nie się stało, (5) i bez Niego nic się nie stało, co się stało”.205 Mówi bowiem, że jeśli pouczeni przez wcześniejsze święte pisma dowiedzieliście się wcześniej, że dawno temu Słowo Pańskie docierało teraz do tego proroka, a zarazem znowu do innego i jeszcze do innego, tym bardziej teraz trzeba wszystkim głosić nie to, że ono doszło, lecz że „było na początku” i że „było Bogiem”, i że „wszystko przez Nie się stało”, oraz że to samo Słowo-Bóg, przez które wszystko się stało, z miłości Ojca do ludzkości, (6) „stało się ciałem i zamieszkało wśród nas”.206
Jan, wielki uczeń i apostoł Chrystusa, ogłosił te rzeczy, pouczając wszystkie istoty ludzkie o nowych i niedawnych tajemnicach Zbawiciela: nie o tym, że Bóg był racjonalny,207 ani że sam w sobie rozważa i rozmawia ze sobą, mówiąc: „Uczyńmy człowieka”,208 ani że posłużył się słowami nakazującymi to, co pragnie, aby się stało. Bo każdy człowiek, który zaprzeczałby (7) Synowi Bożemu, mówiłby te rzeczy. I właśnie tak postępuje Marcellus, gdy ucieka do starożytnego Pisma jak do miejsca schronienia i próbuje połączyć te rzeczy, które nałożono na naród żydowski w jego niemowlęctwie odnośnie zakazu czczenia idoli oraz obowiązku uznawania i czczenia tylko jednego Boga. Miał on do dyspozycji wiele przykładów nauczania o jednym Bogu, przekazanych dla ich [Żydów] dobra wówczas oraz w czasach późniejszych, ile razy Żydowie popadali w bałwochwalstwo. Rzeczywiście więc, uciekając na tę pozycję i okopując się jak w twierdzy w swojej żydowskiej zatwardziałości serca, zaproponował zaprzeczenie Synowi Bożemu.
189. Rdz 1,26I rzekł: Uczyńmy człowieka na wyobrażenie i na podobieństwo nasze: a niech przełożony będzie rybom morskim, i ptastwu powietrznemu, i bestyom, i wszystkiéj ziemi, i nad wszelkim płazem który się płaza po ziemi..
190. J 1,1Na początku było Słowo, a Słowo było u Boga, a Bogiem było Słowo..
191. Rz 9,5Których ojcowie, i z których jest Chrystus wedle ciała, który jest nad wszystkimi Bóg błogosławiony na wieki. Amen.; Ef 4,6Jeden Bóg i Ojciec wszystkich, który jest nade wszystkie i po wszystkich i we wszystkich nas..
192. Ibid.
193. Ibid.
194. Ibid.
195. οὐσίαν.
196. 1 Tm 6,16Który sam ma nieśmiertelność i mieszka w światłości nieprzystępnéj, którego żaden z ludzi nie widział, lecz ani widzieć może, któremu cześć i panowanie wieczne. Amen..
197. J 1,10Na świecie był, a świat jest uczyniony przezeń, a świat go nie poznał..
198. 1 Tm 6,16Który sam ma nieśmiertelność i mieszka w światłości nieprzystępnéj, którego żaden z ludzi nie widział, lecz ani widzieć może, któremu cześć i panowanie wieczne. Amen..
199. Iz 2,1Słowo, które widział Izajasz, syn Amos, nad Judą i Jeruzalem..
200. Oz 1,2Początek mówienia Pana w Ozee, i rzekł Pan do Ozee: Idź, pojmij sobie żonę wszetecznicę, a spłodź sobie syny wszeteczne; bo cudzołożąc cudzołożyć będzie ziemia od Pana..
201. Jl 1,1Słowo Pańskie, które się stało do Joel, syna Phatuel..
202. Jon 1,1I stało się słowo Pańskie do Jonasa, syna Amathi, mówiąc:.
203. Mi 1,1Słowo Pańskie, które się stało do Micheasza Morasthytczyka za dni Joathana, Achaza i Ezechiasza, królów Judzkich, które widział przeciw Samaryi i Jeruzalem..
204. J 1,14A Słowo ciałem się stało i mieszkało między nami, (i widzieliśmy chwałę jego, chwałę jako jednorodzonego od Ojca), pełne łaski i prawdy.. Euzebiusz używa tutaj słowa ἀρχή w znaczeniu „źródło” lub „początek”.
205. J 1,3Wszystko się przez nie stało; a bez niego nic się nie stało, co się stało..
206. J 1,14A Słowo ciałem się stało i mieszkało między nami, (i widzieliśmy chwałę jego, chwałę jako jednorodzonego od Ojca), pełne łaski i prawdy..
207. λογικός.
208. Rdz 1,26I rzekł: Uczyńmy człowieka na wyobrażenie i na podobieństwo nasze: a niech przełożony będzie rybom morskim, i ptastwu powietrznemu, i bestyom, i wszystkiéj ziemi, i nad wszelkim płazem który się płaza po ziemi.. (Pp. 250-255)
(14) Właśnie z tego powodu Słowo, chroniąc ich przed tego rodzaju błędem, ogłosiło jednego Boga, aczkolwiek z pewnością nie zaprzeczało, że Tenże jest Ojcem. I nauczał ich czcić prawdziwego [Boga], i nakazał im uznawać nikogo innego, jak tylko Jego, nie zaprzeczając przy tym bynajmniej, że jest ojcem. A gdyby nazywał Go Panem, Bogiem, sprawiedliwym i zbawcą, wciąż nie powstrzymałoby to nikogo przed myśleniem, że jest On Ojcem swojego jednorodzonego i umiłowanego (15) Syna. Dlatego też, jeśli Ojciec lub Syn powiedzieliby: „Jam jest, który jestem”260, stwierdzenie to byłoby prawdziwe w odniesieniu do każdego z nich. Albowiem Ojciec byłby „Tym, który jest”, będąc sam jeden „Bogiem, który jest ponad wszystkimi i przez wszystkich, i we wszystkich”,261 jak nauczał boski Apostoł. A sam Syn również mówiłby prawdę, nazywając siebie „Tym, który jest”, ponieważ on sam jeden jest jednorodzonym Synem „Tego, który jest”. Ponieważ jednak istnieje także jako obraz niewidzialnego Boga, w ten sposób byłby Jego obrazem pod względem tego faktu, że [Bóg] sam jeden jest „Tym, który jest”.262 Z tego powodu [jako jedyny obraz niewidzialnego Boga, który jest „Tym, który jest”], nazywa on także samego siebie „Tym, który jest”, ponieważ w całym natchnionym przez Boga Pśmie nazywa siebie zarówno Bogiem, jak i Panem tak samo, jak [czynił to] Ojciec.
Rozdział 21
(1) Można to również poznać z wyroczni danej Mojżeszowi. Tak więc Pismo mówi: „I przemówił Bóg do Mojżesza, i rzekł mu: «Jam jest Pan. Ukazałem się Abrahamowi, Izaakowi i Jakubowi jako ich Bóg»”.263 Widzisz, jak powiedział, że On sam ukazał się ojcom. A kiedy się ukazał, Pismo znów daje świadectwo, mówiąc: „I ukazał się Pan Bóg Abrahamowi przy dębie Mamre, gdy siedział u wejścia...”264 A jak się ukazał, jeśli nie w ludzkiej postaci? I za kogóż należałoby uważać Go, jeśli nie za Syna Bożego? Rzeczywiście, [Chrystus] pokazał to również w ewangeliach, mówiąc do Żydów: «Abraham, ojciec wasz, radował się z tego, że ujrzy mój dzień, (2) i ujrzał [go], i ucieszył się».265 A gdy słuchacze byli pełni podziwu, dodał do tej wypowiedzi: „Zanim Abraham stał się, Ja jestem”,266 pokazując w najjaśniejszy z możliwych sposobów swoje własne istnienie przed stworzeniem. Co zatem przekazuje to stwierdzenie, jeśli nie to, że jest on Synem Bożym, który dał wyrocznię Mojżeszowi i powiedział: „Jam jest, który jestem”?267 Albowiem nauczał, że On sam ukazał się Abrahamowi. A w jaki sposób (3) był On „Tym, który jest”, zostało powiedziane.
A wielki Apostoł Paweł wiedział, że Syn Boży był pośrednikiem w przekazaniu Prawa przez Mojżesza, czego nauczał, mówiąc: „Prawo zostało ogłoszone przez aniołów rękami pośrednika. Pośrednik zaś nie jest [pośrednikiem] jednego”.268 Zatem Ten, który przemówił do Mojżesza, był pośrednikiem, zapośredniczając poprzez owo [prawo] (4) zbawienie istoty ludzkie jeszcze przed przyjęciem ciała. Ten sam Apostoł pokazał, że był nim Jezus Chrystus, mówiąc: „Jeden bowiem jest Bóg, jeden też pośrednik między Bogiem a ludźmi, człowiek, Chrystus Jezus”.269 Zatem bez względu na to, czy stwierdzenie „Jam jest, który jestem” zostało wypowiedziane do Mojżesza z Jego własnej osoby,270 czy też Ojciec był Tym, który wypowiedział to stwierdzenie przez Niego, w każdym przypadku (5) stwierdzenie to byłoby prawdziwe. No cóż, niechaj zatem Marcellus nie wpada w zakłopotanie, posługując się, jak mu się wydaje, niezbijalnym sylogizmem, gdy mówi
Kto zatem, zdaniem Asteriusza, jest Tym, który mówi: „Jam jest, który jestem”,271 Syn czy Ojciec?272
sugerując następnie, że jeśli Ojciec był „Tym, który jest”, Syn nie będzie Bogiem, ponieważ
...on [Asteriusz] twierdzi, że „ten, który jest”, jest sam w sobie w przeciwstawieniu do tego, którego nie ma? Gdyby jednak twierdził, że to Syn powiedział: „Jam jest, który jestem”, będąc odseparowanym co do hipostazy, uważać się będzie, że mówi on ponownie to samo odnośnie Ojca [mianowicie, że Ojciec nie jest]. I każde z tego rodzaju twierdzeń jest bezbożne.273
(6) Mówiąc te rzeczy, tenże człowiek popadł w każde z tych absurdalnych twierdzeń: z jednej strony utrzymując, że „ten, który jest” jest jeden, podczas gdy z drugiej strony zaprzecza drugiemu. A kim On jest, powinien wiedzieć. Albowiem albo, uznawszy Ojca, zaprzeczy Synowi, albo, przyjmując samego tylko Syna, odrzuci Ojca. Co więcej, zostanie obnażony z tego, że nie zna ani Ojca, ani Syna, ponieważ uznając tylko jednego, odrzuca drugiego.
A jeśli usłyszy Boga mówiącego: „Ja jestem Pan, Bóg twój, który cię wyprowadziłem z ziemi egipskiej, z domu niewoli. (7) Nie będziesz miał bogów innych oprócz Mnie”274, niech jego dusza znowu się tym nie trwoży, lecz niech słucha tego, co następuje bezpośrednio potem. Powiedziawszy bowiem: „Nie będziesz miał bogów innych oprócz Mnie”, kontynuuje: „Nie uczynisz sobie posągu ani żadnego obrazu tego, co jest na niebie wysoko, ani tego, co jest na ziemi nisko, ani tego, co jest w wodach pod ziemią. Nie będziesz im oddawał pokłonu ani ich służył. Jam bowiem (8) Pan, Bóg twój, Bóg zazdrosny”275. Widzisz, jak dał to przykazanie, aby [lud] nie został zwiedziony przez politeistyczny błąd pogan, żeby uznali Jego samego za Boga i Pana. A któż to był? Syn, który miał obraz Ojca w sobie samym i zarządził te rzeczy własną władzą dla tych, którzy chorowali na bałwochwalstwo. Ponieważ bowiem „wszystko przez niego się stało”276, gdyż Ojcek sprawił, że byt277 wszystkich stworzeń zaistniał przez Zbawiciela, tak samo sam Ojciec przekazał istotom ludzkim poznanie (9) i pobożność ku Niemu przez Syna jako pośrednika...
260. Wj 3,14I rzekł Bóg do Mojżesza: Jam jest, którym jest. Rzekł: Tak powiesz synom Izraelowym: Który jest, posłał mię do was..
261. Ef 4,6Jeden Bóg i Ojciec wszystkich, który jest nade wszystkie i po wszystkich i we wszystkich nas..
262. To znaczy: Syn i nikt inny. Oznacza to, że Ojciec „był sam”, podczas gdy Syn „był jednorodzonym” (zrodzonym bez pomocnika), podczas gdy wszyscy inni są zrodzeni z pomocą Syna; stąd „sam” oznacza Syna jako jedyny „obraz” Ojca; zob. Asteriusz, fr. 10 (86 V.).
263. Wj 6,2–3I rzekł Pan do Mojżesza, mówiąc: Ja Pan.
264. Rdz 18,1. 265I ukazał mu się Pan w dolinie Mambre, siedzącemu we drzwiach namiotu swego w samo gorąco dniowe.. J 8,56Abraham, ojciec wasz, z radością żądał, aby oglądał dzień mój: i oglądał i weselił się..
266. J 8,58Rzekł im Jezus: Zaprawdę, zaprawdę mówię wam: Pierwej niż Abraham się stał, Jam jest..
267. Wj 3,14I rzekł Bóg do Mojżesza: Jam jest, którym jest. Rzekł: Tak powiesz synom Izraelowym: Który jest, posłał mię do was..
268. Ga 3,19–20Cóż tedy zakon? Postanowiony jest dla występków, ażby przyszło nasienie, któremu obiecał rozrządzony przez Anioły w ręce Pośrednika..
269. 1 Tm 2,5Bo jeden Bóg, jeden i Pośrednik Boga i ludzi, człowiek Chrystus Jezus,.
270. προσώπου.
271. Wj 3,14I rzekł Bóg do Mojżesza: Jam jest, którym jest. Rzekł: Tak powiesz synom Izraelowym: Który jest, posłał mię do was..
272. Pierwsza część Marcellusa, fr. 85 (63 K./H.) (74,1–2 V.).
273. Druga część Marcellusa, fr. 86 (64 K./H.) (74,6–11 V.).
274. Wj 20,2–3Jam jest Pan, Bóg twój, którym cię wywiódł z ziemie Egipskiéj, z domu niewoli..
275. Wj 20,4–5Nie uczynisz sobie ryciny, ani żadnego podobieństwa, które jest na niebie wzgórę, i które na ziemi nisko, ani z tych rzeczy, które są w wodach pod ziemią..
276. J 1,3Wszystko się przez nie stało; a bez niego nic się nie stało, co się stało..
277. τὴν τῶν γενητῶν ἁπάντων οὐσίαν ὑποστησαμένου. (Pp. 263-266)
(4) No cóż, niechaj Marcellus się dowiaduje, jeśli zestarzawszy się w biskupiurze Kościoła Chrystusowego, dotąd jeszcze nie dowiedział się, że poznanie ukrytej tajemnicy dotyczącej Syna Bożego w żaden sposób nie zostało przyznane dawnemu ludowi, który stoczył się w bałwochwalstwo, i że „tajemnica ukryta przed wiekami i pokoleniami”292 została udzielona samemu Jego Kościołowi przez Jego łaskę, w której to tajemnicy zawarta była nauka o świętej Trójcy Ojca i Syna oraz Ducha (5) Świętego. Ale ten człowiek [Marcellus], który zgromadził razem wszystkie te wypowiedzi, tyle, ile nawet nauczyciel Żydów mógłby wypowiedzieć na temat obrzezania, rozmawiając w synagodze żydowskiej, uważa się za tak wielkiego i potężnego, ponieważ rzuca te rzeczy przed uczniów Chrystusa, nie wiedząc, że ktoś, kto jest Żydem w ciele, mógłby powiedzieć więcej niż on. I tak chlubi się tymi rzeczami, wystawiając się na pośmiewisko, gdy wypacza prawdziwą boską naukę o naszym Zbawicielu.
Rozdział 23
(1) Skoro więc nie rozumie on wypowiedzi świętego Apostola, który na różne sposoby uczył, że On jest obrazem Boga, poprzez te jego uwagi, które przedstawiłem, konieczne jest odtąd zrozumienie, że Kościół Boży nie głoszy dwóch bogów.
Nie wprowadza bowiem dwóch istot niezrodzonych lub dwóch rzeczy bez początku, jak to już wiele razy przez nas powiedziano, ani nie wprowadza dwóch bytów293 równoległych do siebie ze względu na ich równą chwałę, i z tego powodu nie dwóch bogów, lecz uczy o jednym początku i Bogu oraz o tym, że Ten sam jest Ojcem Jednorodzonego i umiłowanego Syna, tak jak uczy także o jednym obrazie „ Boga niewidzialnego”,294 który jest tym samym co Jego Jednorodzony i umiłowany Syn. I nawet jeśli Apostoł, mówiąc o Bogu, nazywa Ojca „błogosławionym i (2) jedynym Władcą”,295 oraz ponownie: „który sam ma nieśmiertelność i zamieszkuje światłość niedostępną”,296 oraz ponownie: „Królowi wieków, nieśmiertelnemu, niewidzialnemu, jedynemu Bogu”,297 oraz ponownie: „Jedynemu mądremu Bogu, przez Jezusa Chrystusa, niech będzie chwała na wieki wieków! Amen”,298 i nawet jeśli powiedziano by jeszcze więcej rzeczy ku uwielbieniu Boga, który jest jeden i ponad wszystkimi,299 trzeba uważać, że Jednorodzony Syn Boży jest obrazem nawet ich wszystkich, nie tak, jakby był obrazem uformowanym w materii nieożywionej, lecz jak obraz w żywym Synu. I nawet jeśli sam Zbawiciel uczy, że Ojciec jest jedynym prawdziwym Bogiem, mówiąc: „aby znali Ciebie, jedynego prawdziwego Boga”,300 nie należy wahać się wyznać, że On [Syn] jest prawdziwym Bogiem i że posiada ten status jak w obrazie, tak że dodanie słowa „jedyny” odnosi się do samego Ojca jak do [prawzoru] obrazu. W ten sam sposób zainspirowany przez Boga Paweł uczył (3) najjaśniej, że On [Syn] jest obrazem301 oraz odblaskiem302 Ojca i jest „w postaci Boga”,303 co zostało wykazane przez to, co poprzedziło. Dlatego tak jak wtedy, gdy istnieje jeden ojciec i jeden syn zostaje zrodzony od ojca, nikt nie pomyślałby słusznie, że mówi o dwóch ojcach lub dwóch synach, i tak jak wtedy, gdy jeden król dochodzi do władzy, którego obraz noszony jest po całej ziemi, nie mądrze byłoby twierdzić, że było dwóch władców, lecz że jest jeden, który jest czczony także przez obraz, w ten sam sposób (jak często mówiliśmy) Kościół Boży, podejmując kult jednego Boga, (4) nadal czci Go również przez Syna, jak przez obraz...
292. Kol 1,26Tajemnicę, która była zakryta od wieków i od rodzajów, a teraz oznajmiona jest świętym jego..
293. οὐσίας.
294. Kol 1,15Który jest obrazem Boga niewidzialnego, pierworodny wszego stworzenia..
295. 1 Tm 6,15Którego czasów swoich okaże błogosławiony i sam możny Król królów i Pan panujących:.
296. 1 Tm 6,16Który sam ma nieśmiertelność i mieszka w światłości nieprzystępnéj, którego żaden z ludzi nie widział, lecz ani widzieć może, któremu cześć i panowanie wieczne. Amen..
297. 1 Tm 1,17A królowi wieków nieśmiertelnemu, niewidzialnemu, samemu Bogu, cześć i chwała na wieki wieków. Amen..
298. Rz 16,27Samemu mądremu Bogu, przez Jezusa Chrystusa, niech będzie cześć i chwała na wieki wieków. Amen..
299. Rz 9,5Których ojcowie, i z których jest Chrystus wedle ciała, który jest nad wszystkimi Bóg błogosławiony na wieki. Amen.; Ef 4,6. 300Jeden Bóg i Ojciec wszystkich, który jest nade wszystkie i po wszystkich i we wszystkich nas.. J 17,3A ten jest żywot wieczny, aby poznali ciebie, samego Boga prawdziwego, i któregoś posłał, Jezusa Chrystusa..
301. Kol 1,15Który jest obrazem Boga niewidzialnego, pierworodny wszego stworzenia..
302. Hbr 1,3Który, gdyż jest jasnością chwały i wyrażeniem istności jego, a nosząc wszystko słowem mocy swéj, sprawiwszy oczyszczenie grzechów, siedzi na prawicy majestatu na wysokościach,.
303. Flp 2,6Który będąc w postaci Bożéj, nie poczytał za drapieztwo, że był równym Bogu;. (Pp. 269-270)
Dalsza lektura
Eusebius’ Trinitarian Baptismal Formula
Eusebius on the Trinity Pt. 4: Proverbs 8:22-36