Księga I, Rozdział 102
Że szczęśliwość Boża najdoskonalsza i szczególna przewyższa wszelką inną szczęśliwość
Dalej można z tego, co powiedziano, rozważać wspaniałość szczęśliwości bożej.
Im bowiem coś jest bliższym szczęśliwości, tym jest doskonalej szczęśliwe. Stąd, chociaż się kogoś nazywa szczęśliwym dlatego, że ma nadzieję otrzymania szczęśliwości, to w żaden sposób nie da się porównać Jego szczęśliwość ze szczęśliwością tego, który ją już aktualnie osiągnął. Najbliższym zaś szczęśliwości jest to, co jest samą szczęśliwością. To zaś wykazano o Bogu. Bóg więc jest w szczególny sposób doskonale szczęśliwy.
Podobnie. Skoro miłość powoduje radość, jak to wykazano, tam gdzie jest większa miłość, jest też większa radość z posiadania rzeczy ukochanej. Lecz każdy w równych okolicznościach bardziej kocha siebie niż drugiego, a widać to stąd, że im coś jest komuś bliższe, tym on to bardziej z natury kocha. Bardziej się więc Bóg raduje w Swej szczęśliwości, którą jest On Sam, niż inni święci w szczęśliwości, która nie jest tym samym, czym oni są. Jego pragnienie jest więc bardziej zaspokojone, a szczęśliwość jest doskonalsza.
Oprócz tego. Mówi się, że to, co bytuje przez istotność, przewyższa to, co bytuje przez uczestnictwo; jak na przykład doskonalej znajduje się naturę ognia w samym ogniu, niż w rzeczach zapalonych. Bóg zaś jest szczęśliwym przez Swą istotność; to zaś nie może być właściwym nikomu innemu: nic bowiem prócz Niego nie może być najwyższym dobrem, jak można wywnioskować z tego, co powiedziano powyżej; i stąd trzeba powiedzieć, że każdy, kto oprócz Niego jest szczęśliwy, jest szczęśliwym przez uczestnictwo. Zatem szczęśliwość boża przewyższa wszelką inną szczęśliwość.
Co więcej. Szczęśliwość polega na doskonałym działaniu umysłu, jak to wykazano. Żadnej zaś innej czynności umysłowej nie można porównywać do czynności umysłowej Boga. Jasnym jest to nie tylko dlatego, że jest to czynność substancjalna, ale dlatego, że jedną czynnością Bóg poznaje Siebie tak doskonale, jak jest, i wszystkie inne rzeczy, które istnieją i które nie istnieją, dobre i złe. W innych zaś istotach rozumnych samo poznanie nie jest czymś istniejącym, lecz czynem czegoś istniejącego. Nie może też nikt Boga, który jest najwyższym przedmiotem poznania, poznać tak doskonale, jak On jest doskonałym, skoro niczyj byt nie jest tak doskonały, jak byt boży, ani też żadne działanie nie może być doskonalsze od swej substancji. Nie ma też żadnego umysłu, który by znał wszystkie rzeczy, jakie Bóg może uczynić, gdyż wtedy obejmowałby moc Boga. Te rzeczy także, które inny umysł poznaje, nie wszystkie poznaje jednym i tym samym działaniem. Bóg więc jest nieporównanie ponad wszystko szczęśliwym.
Podobnie. Im coś jest bardziej złączonym, tym jego moc i dobroć jest doskonalsza. Kolejne zaś działanie dzieli się według różnych części czasu. W żaden więc sposób nie można jego doskonałości porównać z doskonałością działania odbywającego się bez kolejności, całego równocześnie, a zwłaszcza jeśli to działanie nie przemija w jednej chwili, ale pozostaje wiecznie. Poznanie zaś boże jest bez kolejności, istnieje całe równocześnie, wiecznie. W naszym zaś poznaniu jest kolejność, będąc przypadłościowo związane z ciągłością i czasem. Szczęśliwość boża więc nieskończenie przewyższa szczęśliwość ludzką, tak jak trwanie wieczności przewyższa płynące teraz czasu.
Dalej. Zmęczenie i różne zajęcia, którymi musimy w tym życiu przerywać naszą kontemplację, na której przede wszystkim polega szczęśliwość ludzka, jeśli jaka istnieje w obecnym życiu, błędy, wątpliwości i różne przykrości, którym to życie podlega, dostatecznie wykazują, że nie można porównywać szczęśliwości ludzkiej, zwłaszcza w życiu obecnym, ze szczęśliwością bożą.
Co więcej. Doskonałość szczęśliwości bożej można rozważać stąd, że obejmuje wszystkie rodzaje szczęśliwości w sposób najdoskonalszy. Co do szczęśliwości kontemplacyjnej ma najdoskonalsze, wieczne rozważanie Siebie i innych rzeczy. Co zaś do czynnej, ma kierowanie nie życiem jednego tylko człowieka, czy domem, czy miastem, czy królestwem, lecz całym wszechświatem.
Fałszywa zaś i ziemska szczęśliwość jest tylko cieniem jakimś tej najdoskonalszej szczęśliwości. Polega bowiem według Boecjusza na pięciu rzeczach, mianowicie na rozkoszy, bogactwach, władzy, zaszczytach i sławie. Bóg zaś ma najdoskonalszą radość ze Siebie i ogólne wesele ze wszystkich dóbr bez żadnej domieszki czegoś przeciwnego. Za bogactwa zaś ma wszelką wystarczalność wszelkich dóbr w Sobie samym, jak to powyżej wykazano. Za władzę ma moc nieskończoną. Za zaszczyty ma pierwszeństwo przed wszystkimi bytami i rządy nad nimi. Za sławę ma podziw wszelkiego umysłu, w jakimkolwiek stopniu Go ten umysł poznaje.
Temu więc, który w szczególny sposób jest szczęśliwy, niech będzie cześć i chwała na wieki wieków. Amen.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.