Księga I, Rozdział 11
Odparcie powyższego zdania i rozwiązanie powyższych argumentów
Powyższe mniemanie powstało częściowo z nawyku do tego, że od początku przyzwyczaili się do słyszenia i używania imienia Boga. Nawyk zaś, a zwłaszcza nawyk od dziecka, dosięga mocy natury; zdarza się stąd, że umysł o tych rzeczach, którymi nasiąka od dziecięctwa, jest tak silnie przekonany, jak gdyby były naturalne i oczywiste. Częściowo zaś się to przydarza stąd, że nie rozróżnia się tego, co jest bezwzględnie oczywiste, i co jest oczywiste w stosunku do nas. Bezwzględnie bowiem jest samo przez się oczywistym, że Bóg istnieje, skoro samo istnienie Boga jest Jego bytem. Lecz ponieważ samego tego, czym jest Bóg, nie możemy pojąć umysłem, pozostaje to dla nas nieznanym. Jak na przykład to, że wszelka całość jest większa od swej części, jest bezwzględnie oczywistym, dla tego zaś, który by umysłem nie zrozumiał pojęcia całości, musiałoby to być nieznanym. I w ten sposób się dzieje, że umysł nasz do tych rzeczy, które są najoczywistsze, ma się tak, jak oko sowy do słońca, jak powiedziano w II Metaph.
Niekoniecznie też natychmiast, gdy się pozna znaczenie tego imienia Bóg, istnienie Boga musi być oczywistym, jak tego chciał pierwszy argument. Po pierwsze mianowicie, ponieważ nie jest oczywistym dla wszystkich, nawet dla tych, którzy poznają, że Bóg istnieje, by Bóg był tym, ponad co nie można nic większego pomyśleć, skoro wielu spośród starożytnych powiedziało, że świat ten jest Bogiem. Także i wyjaśnienia tej nazwy Bóg, które podaje Damascen, nie nasuwają na myśl czegoś podobnego. Następnie dlatego, że przyjąwszy, iż wszyscy rozumieją pod tym imieniem Bóg coś, nad co nic większego nie można pomyśleć, nie będzie koniecznym, by w rzeczywistości istniało coś, nad co nic większego nie można pomyśleć. Rzecz bowiem musimy brać w ten sam sposób co i znaczenie imienia. Z tego zaś, że w umyśle powstaje to, co się wypowiada tym imieniem Bóg, nie wynika, że Bóg istnieje tylko w umyśle. Stąd nie będzie też koniecznym, by tylko w umyśle istniało to, nad co nie można nic większego pomyśleć. I z tego nie wynika, by było coś w rzeczywistości, nad co nie można nic większego pomyśleć. I tak nie popełniają nic niedorzecznego ci, którzy przyjmują, że Boga nie ma; nie ma bowiem żadnej niedorzeczności w tym, by przypuściwszy coś w rzeczy lub w pojęciu, można coś pomyśleć większego, chyba dla takiego, który przyznaje, że istnieje w rzeczywistości coś, nad co nic większego nie można pomyśleć.
Nie jest też koniecznym, jak to twierdził drugi argument, że można pomyśleć coś większego od Boga, jeśli można pomyśleć, że Go nie ma. To bowiem, że można pomyśleć, iż nie istnieje, nie pochodzi z niedoskonałości lub niepewności Jego bytu, skoro byt Jego jest sam w sobie całkiem oczywisty, lecz ze słabości naszego umysłu, który Go nie może oglądać samego w sobie, lecz w Jego skutkach i w ten sposób rozumowaniem przywodzi się do tego, że poznaje, iż Bóg istnieje.
Przez to także odpowiada się na trzeci argument. Jak bowiem oczywistym jest dla nas, że całość jest większa od swej części, tak dla tych, którzy widzą samą istotność bożą, jest zupełnie oczywistym, że Bóg istnieje, stąd, że Jego istotność jest Jego bytem. Lecz ponieważ nie możemy widzieć Jego istotności, dochodzimy do poznawania Jego bytu, nie przez Niego samego, lecz przez Jego skutki.
Również jasną jest odpowiedź na czwarty argument. Tak bowiem z natury człowiek poznaje Boga, jak Go z natury pragnie. Pragnie Go zaś człowiek z natury, o ile pragnie z natury szczęścia, które jest pewnym podobieństwem bożej szczęśliwości. Nie potrzeba tedy, by człowiek poznawał w sposób naturalny bezpośrednio Boga, lecz tylko Jego podobieństwo. Stąd trzeba, by człowiek dochodził do poznania Go wnioskowaniem przez Jego podobieństwa, które znajdują się w skutkach.
Łatwo również odpowiedzieć na piąty argument. Bóg bowiem jest tym, przez co się wszystko poznaje, nie w tym znaczeniu, by bez poznania Go nie można było poznać innych rzeczy, jak to zachodzi w zasadach bezpośrednio oczywistych, lecz ponieważ Jego wpływ jest w nas przyczyną wszelkiego poznania.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.