Księga I, Rozdział 12
O mniemaniu tych którzy mówią, że nie można wykazać, iż Bóg istnieje, lecz tylko się w to wierzy
Powyższemu zdaniu sprzeciwia się mniemanie innych, według którego zbytecznym stałoby się usiłowanie tych, którzy zamierzają udowodnić, iż Bóg istnieje. Mówią bowiem, że nie można wynaleźć rozumem, że Bóg istnieje, lecz przyjmuje się to tylko drogą wiary i objawienia.
Do takiego zaś twierdzenia przywiodła niektórych słabość argumentów, podawanych niekiedy na udowodnienie, że Bóg istnieje.
Ten błąd mógłby jednak fałszywie szukać sobie podpory w powiedzeniach pewnych filozofów, którzy okazują, że w Bogu istotność i byt są tym samym, mianowicie to, co odpowiada się na pytanie czym jest i na pytanie czy jest. Nie można zaś drogą rozumu iść do tego, by się wiedziało o Bogu czym jest. Stąd zdaje się, że nie można dowieść rozumem, czy Bóg jest.
Podobnie, jeśli trzeba przyjąć znaczenie imienia jako zasadę, na mocy której według systemu Filozofa udowadnia się czy jest, znaczenie zaś, które wyraża imię, jest to definicja, według Filozofa w IV Metaph.: nie pozostanie żadnej drogi do udowodnienia, że Bóg jest, gdy się usunie poznanie istotności, czyli treści bożej.
Podobnie. Jeśli poznanie zasad dowodzenia bierze początek od zmysłów, jak się to wykazuje w Posterioribus, wydaje się, że niemożliwym do dowiedzenia jest to, co przewyższa wszelki zmysł i rzeczy zmysłowe. Tego rodzaju zaś jest istnienie Boga. Zatem nie można go dowieść.
Fałszywość tego zdania okazuje się nam po pierwsze za pomocą sztuki dowodzenia, która uczy wnioskować ze skutków o przyczynie. Po drugie z samego porządku nauk. Jeśliby bowiem nie było poza substancją zmysłową jakiejś poznawalnej substancji, nie byłoby żadnej innej nauki ponad nauki przyrodnicze, jak powiedziano w IV Metaph. Po trzecie z usiłowań filozofów, którzy chcieli udowodnić, że Bóg istnieje. Po czwarte wreszcie z prawdy apostolskiej, twierdzącej (Rz 1, 20): Rzeczy niewidzialne Boga przez te rzeczy, które są uczynione, zrozumiane bywają poznane.
Nie powinno też na nas oddziaływać to, że w Bogu tym samym jest istotność co i byt, jak to utrzymywał pierwszy argument. To bowiem się rozumie o bycie, którym Bóg sam w sobie istnieje substancjalnie, że nie znamy, jakim jest ten byt, tak jak nie znamy Jego istotności. Nie rozumie się jednak tego o tym bycie, który oznacza złożenie umysłowe. Tak bowiem podpada byt Boga pod dowodzenie, gdy udowadniające argumenta doprowadzają nasz umysł do utworzenia o Bogu takiego zdania, które wyraża, iż Bóg istnieje.
W argumentach zaś, którymi się dowodzi, że Bóg istnieje, nie potrzeba przyjmować jako terminu średniego istotności bożej czyli treści, jak tego żądał drugi argument, lecz w miejsce treści przyjmuje się jako termin środkowy skutek, jak się to zdarza przy rozumowaniu a posteriori i z tego skutku bierze się znaczenie tego imienia Bóg. Wszystkie imiona boże nadaje się bowiem albo z odległości skutków Boga od Niego samego, albo z jakiegoś stosunku Boga do Jego skutków.
Jasnym jest także z tego, że chociaż Bóg przewyższa wszystkie rzeczy zmysłowe i zmysły, jednak Jego skutki, z których się czerpie rozumowanie dowodzące, że Bóg jest, są dostrzegalne zmysłami. I tak poznanie nasze ma początek w zmysłach, nawet co do tych rzeczy, które przewyższają zmysły.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.