Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga I, Rozdział 13

Argumenty na udowodnienie istnienia Boga

Okazawszy, że nie jest rzeczą daremną starać się dowieść istnienia Boga, przystępujemy do podania argumentów, którymi udowodnili istnienie Boga tak filozofowie, jak doktorowie katoliccy.

Najpierw zatem podamy argumenty, którymi posługuje się Arystoteles do udowodnienia, że Bóg istnieje. Zmierza on do tego dowodu ze strony ruchu, dwiema drogami.

Pierwsza z nich jest następująca. Wszystko co się porusza, jest poruszane od drugiego. Jasnym zaś jest dla zmysłu, że się coś porusza, na przykład słońce. Zatem zostaje wprawione w ruch przez coś innego poruszającego. Albo więc porusza się to poruszające, albo nie. Jeśli się nie porusza, wtedy jest udowodnionym co zamierzaliśmy, że się musi przyjąć coś poruszającego nieruchomego. A to nazywamy Bogiem. Jeśli się zaś porusza, wtedy porusza się od innego poruszającego. Albo więc trzeba postępować w nieskończoność, albo musi się dojść do jakiegoś poruszającego nieruchomego. Lecz nie można postępować w nieskończoność. Zatem trzeba koniecznie przyjąć coś pierwszego poruszającego nieruchomego.

W tym zaś dowodzie są dwa twierdzenia, których należy dowieść. Mianowicie, że wszystko co jest w ruchu, porusza się od czegoś innego i że w rzeczach poruszających i poruszanych, nie należy postępować w nieskończoność.

Pierwsze z tych twierdzeń udowadnia Filozof w trojaki sposób. Po pierwsze w ten sposób. Jeśli się coś samo porusza, musi w sobie mieć początek swego ruchu; jeżeli zaś nie, to oczywiście jest poruszane przez coś innego. Musi nadto być poruszane całe bezpośrednio; to znaczy, by się poruszało ze względu na siebie samo, a nie ze względu na swą część, jak na przykład zwierzę porusza się przez ruch nogi; tak bowiem całość nie poruszałaby się przez siebie samą, lecz jej część i jedna część przez drugą. Musi ono także być podzielne i mieć części, skoro wszystko co się porusza jest podzielne, jak się dowodzi w VI Physic.

Przyjąwszy te rzeczy rozumuje w ten sposób. To o czym się przyjmuje, że się samo przez siebie porusza, porusza się całe bezpośrednio. Zatem ze spoczynku jednej z jego części wynika spoczynek całości. Jeśli bowiem, podczas spoczynku jednej części, poruszałaby się druga jego część, wtedy nie byłaby sama całość cała bezpośrednio poruszaną, lecz jej część, która się porusza, gdy druga spoczywa. Cokolwiek zaś spoczywa dlatego, że drugie spoczywa, nie porusza się samo przez się; ta rzecz bowiem, która spoczywa wskutek spoczynku drugiej rzeczy, musi także być w ruchu wskutek ruchu drugiej rzeczy i tak nie porusza się przez siebie samą. Stąd to o czym się przyjmowało, że się porusza samo przez siebie, nie porusza się samo przez siebie. Koniecznym jest więc, by wszystko co się porusza, poruszało się przez coś innego.

Nie przeszkadza też temu argumentowi, że mógłby może ktoś powiedzieć, iż nie może spoczywać część tego, o czym się przyjmuje, że się porusza samo przez się; i znowu, że część może spoczywać lub poruszać się tylko przypadłościowo, jak to bałamuci Avicenna. A to dlatego, iż siła dowodu polega na tym, że jeśli się coś porusza całe bezpośrednio i samo przez się, a nie ze względu na części, musi jego poruszanie się nie zależeć od czegoś; poruszanie się zaś samej rzeczy podzielnej, zarówno jak i jej byt zależy od części, tak, że się nie może poruszać cała bezpośrednio i sama przez się. Nie potrzeba więc do prawdziwości wyciągnionego wniosku, by się przypuszczało jako prawdę absolutną, że część poruszającego się samo przez się, spoczywa; lecz prawdziwym musi być to zdanie warunkowe, że gdyby część spoczywała, spoczywałaby całość. A może być ono prawdziwym, chociaż poprzednik jest niemożliwy, jak na przykład jest prawdziwym to zdanie warunkowe: jeśli człowiek jest osłem, jest bezrozumnym.

Po drugie udowadnia w ten sposób przez indukcję (VIII Phys.). Wszystko co się porusza przypadłościowo, nie porusza się samo od siebie. Porusza się bowiem na ruch drugiego. Podobnie także, gdy porusza się przez siłę zewnętrzną, jak widać jasno. I to co się porusza przez naturę samą przez się poruszającą, jak na przykład zwierzęta, które jak o tym wiemy, poruszają się przez duszę. I dalej to, co się porusza z natury, jak na przykład ciężkie i lekkie, dlatego że takie rzeczy poruszają się pod wpływem przyczyny rodzącej i usuwającej przeszkodę ruchu. Wszystko zaś co się porusza, porusza się albo samo przez się, albo przypadłościowo. A jeśli samo przez się, to albo przez siłę zewnętrzną, albo przez naturę. Jeśli przez naturę, to albo poruszane samo z siebie, jak zwierzę, albo nie samo ze siebie, jak ciężkie i lekkie. Wszystko zatem co się porusza, porusza się od drugiego.

Po trzecie tak dowodzi. Nic równocześnie nie jest w czynie i w możności odnośnie do tego samego. Lecz wszystko co się porusza, o ile się porusza, jest w możności, ponieważ ruch jest czynem tego co istnieje w możności, jako takie (III Physic.). Wszystko zaś co porusza, jest jako takie w czynie, każda rzecz bowiem działa tylko o ile jest w czynie. Nic zatem nie jest odnośnie do tego samego ruchu poruszającym i poruszanym. I nic samo siebie nie porusza.

Należy jednak wiedzieć, że Platon, który twierdził, iż wszystko co porusza jest poruszane, przyjął wyraz ruch w szerszym znaczeniu niż Arystoteles. Arystoteles bowiem przyjął ruch w znaczeniu właściwym, to jest jako czyn tego co istnieje w możności jako takiej, a w ten sposób jest on własnością tylko rzeczy podzielnych i ciał, jak się tego dowodzi w VI Physic. Według Platona zaś, to co samodzielnie porusza, nie jest ciałem, za ruch bowiem uważał jakąkolwiek czynność, tak, że i rozumienie i myślenie jest pewnym ruchem, a tego sposobu mówienia dotyka Arystoteles w III de Anima. W tym tedy znaczeniu mówił, że pierwsze poruszające porusza samo siebie, iż ono rozumie siebie samo i pożąda czyli kocha siebie. A to pod pewnym względem nie jest przeciwnym argumentom Arystotelesa, jest to bowiem zupełnie tym samym, czy się dojdzie z Platonem do czegoś pierwszego co siebie porusza, czy też się dojdzie z Arystotelesem do czegoś pierwszego co jest zupełnie nieruchome.

Drugiego zaś twierdzenia, mianowicie, że w poruszających i w poruszanych nie należy postępować w nieskończoność, dowodzi trzema argumentami.

Pierwszy z nich jest następujący (VII Phys.). Jeśli się postępuje w nieskończoność w poruszających i w poruszanych, cały tego rodzaju nieskończony szereg przedmiotów musi się składać z ciał; każda rzecz bowiem, która jest poruszana, jest podzielną i jest ciałem, jak się tego dowodzi w VI Physic. Każde zaś ciało, które porusza przez to, że jest poruszane, gdy porusza, równocześnie jest poruszane. Zatem cały ten nieskończony szereg przedmiotów porusza się, gdy jeden z nich się porusza. Lecz jeden z nich, skoro jest skończony, porusza się w czasie skończonym. Cały ten zatem nieskończony szereg przedmiotów porusza się w czasie skończonym. A to jest niemożliwe. Zatem niemożliwym jest, by postępować w nieskończoność w poruszających i poruszanych.

Tego zaś, że jest niemożliwym, by powyższy nieskończony szereg rzeczy poruszał się w czasie skończonym, dowodzi w ten sposób (VII Phys.). Poruszające i poruszane muszą być razem, jak tego dowodzi przez indukcję w poszczególnych gatunkach ruchu. Lecz ciała mogą być razem tylko przez ciągłość, albo zetknięcie się. Skoro więc wszystkie powyższe rzeczy poruszające i poruszane są ciałami, jak to wykazano, muszą być jakby jedną rzeczą ruchomą przez ciągłość lub stykanie się. I tak jedna rzecz nieskończona porusza się w czasie skończonym. A to jest niemożliwe, jak się tego dowodzi w VI Physicorum.

Drugi argument dla udowodnienia tego samego jest następujący (VIII Physic.): W uporządkowanych rzeczach poruszających i poruszanych, z których mianowicie jedna za porządkiem poruszana jest przez drugą, musi koniecznie to zachodzić, że gdy się usunie pierwszą poruszającą, lub gdy ona przestaje się poruszać, żadna z pozostałych nie będzie poruszać, ani nie będzie poruszaną; pierwsza bowiem jest przyczyną poruszania wszystkich innych. Lecz gdy postępujemy za porządkiem w rzeczach poruszających i poruszanych w nieskończoność, nie będzie jakiejś rzeczy pierwszej poruszającej, lecz wszystkie będą jakby pośrednimi poruszającymi. Zatem żadna z nich nie będzie mogła być poruszaną. I tak nic na świecie nie będzie się poruszać.

Trzeci dowód wraca do tego samego, tylko porządek ma zmieniony, mianowicie zaczyna od góry. A jest następujący. To co porusza jako narzędzie, może poruszać tylko o ile istnieje coś, co głównie porusza. Lecz gdy się postępuje w nieskończoność, we wszystkich rzeczach poruszających i poruszanych, będą wszystkie poruszającymi jako narzędzia, ponieważ się je przyjmuje jako poruszające poruszane, a nic nie będzie głównym poruszającym. A zatem nic nie będzie poruszane.

Tak widać jasno dowody obydwóch twierdzeń, przyjętych przy dowodzeniu pierwszą drogą, którym dowodzi Arystoteles, że istnieje pierwszy, nieruchomy motor.

Druga droga jest następująca. Jeśli każde poruszające jest poruszane, to zdanie albo jest prawdziwe samo przez się, albo przypadłościowo. Jeśli przypadłościowo, więc nie jest konieczne. Co bowiem jest prawdziwe przypadłościowo, nie jest konieczne. Jest zatem czymś przypadłościowym, że żadne poruszające nie jest poruszane. Lecz jeśli poruszające nie jest poruszane, nie porusza, jak twierdzi przeciwnik. Zatem to, że nic nie jest poruszane, jest czymś przypadłościowym; jeśli bowiem nic nie porusza, to nic nie jest poruszane. To zaś, by w jakimkolwiek czasie nie było żadnego ruchu, uważa Arystoteles za rzecz niemożliwą. Zatem pierwsze zdanie nie było przypadłościowe, gdyż z fałszywego zdania przypadłościowego nie wynika fałszywe niemożliwe. I w ten sposób to zdanie każde poruszające jest poruszane przez drugie nie było przypadłościowo prawdziwym.

Podobnie, jeśli dwie rzeczy przypadłościowo są w kimś połączone, a jedna z nich znajduje się bez drugiej, jest prawdopodobnym, że można znaleźć drugą bez pierwszej, jak na przykład, jeśli białe i muzykalne znajduje się w Sokratesie, a w Platonie znajduje się muzykalne bez białego, jest prawdopodobnym, że w kimś innym będzie można znaleźć białe bez muzykalnego. Jeśli więc poruszające i poruszane łączą się w kimś przypadłościowo, a znajduje się w kimś poruszane bez tego coby poruszało, jest prawdopodobnym, by się znalazło poruszające bez tego co jest poruszane. A nie można przeciwko temu podnieść przykładu o dwu rzeczach z których jedna zależy od drugiej, te bowiem nie łączą się same przez się, lecz przypadłościowo.

Jeśli zaś powyższe zdanie jest prawdziwe wprost, wynika podobnie coś niemożliwego lub niedorzecznego. Albo bowiem musi poruszające być poruszane tym samym rodzajem ruchu, którym porusza, albo innym. Jeśli tym samym, tedy musi to co zmienia, być zmieniane, a dalej to co uzdrawia, być uzdrawiane, a to co naucza, być nauczane i to odnośnie do tej samej nauki. A to jest niemożliwe, nauczający bowiem musi posiadać naukę, zaś uczący się nie może jej mieć, a w ten sposób ten sam należałby do tego samego i nie należałby, to zaś jest niemożliwe. Jeśli się zaś porusza innym rodzajem ruchu, tak mianowicie, że zmieniający porusza się co do miejsca i poruszane powiększa się co do miejsca, i tym podobnie, wynika stąd, że skoro ruchy gatunków i rodzajów są skończone, nie można postępować w nieskończoność. I tak będzie istniało jakieś pierwsze poruszające, które nie jest poruszane przez drugie. Chyba może, żeby ktoś powiedział, że nawrót tak się odbywa, iż wyczerpawszy wszystkie rodzaje i gatunki rodzaju, z powrotem trzeba wracać do pierwszego, jak na przykład gdy poruszające zmienia się co do miejsca, a zmieniające zwiększa się, to znowu zwiększające porusza się co do miejsca. Lecz z tego wypłynie to samo co pierwej, mianowicie, że to, co porusza według jakiegoś gatunku ruchu, jest poruszane według tego samego, chociaż nie bezpośrednio, lecz pośrednio.

Pozostaje więc, że trzeba przyjąć coś pierwszego, co nie jest poruszane przez coś zewnętrznego.

Gdy przyjmiemy, że jest coś pierwszego poruszającego, które nie jest poruszane przez coś zewnętrznego, nie wynika z tego, by było całkowicie nieruchome, dlatego Arystoteles idzie dalej, mówiąc, że to może być dwojako. Jednym sposobem tak, że to pierwsze jest całkowicie nieruchome. A przyjąwszy to mamy już cośmy chcieli wykazać, mianowicie, że istnieje jakieś pierwsze poruszające nieruchome. Drugim sposobem, że to pierwsze porusza się samo przez siebie. I wydaje się to prawdopodobnym, gdyż to co jest samo przez się, jest zawsze wcześniejsze od tego, co jest od drugiego, stąd jest logicznym, że i w rzeczach poruszanych pierwsze poruszające porusza się samo przez się, a nie od drugiego.

Lecz gdy się to przyjmie, wynika znowu to samo (VIII Physic.). Nie można bowiem powiedzieć, by to co się samo całe porusza, było poruszane przez siebie całe, gdyż wynikłyby w ten sposób powyższe niedorzeczności, mianowicie, żeby ktoś równocześnie nauczał i był nauczany i podobnie co do innych ruchów, dalej, że coś byłoby równocześnie i w możności i w czynie, poruszające bowiem jako takie jest w czynie, a poruszane w możności. Pozostaje więc, że jedna jego część tylko jest poruszającą, a druga poruszaną. I tak dochodzi się do tego samego co poprzednio, mianowicie, że istnieje coś, co jest poruszane a nieruchome. Nie można zaś powiedzieć, że obie części są poruszane, w ten sposób, by jedna poruszała drugą, ani też by jedna część poruszała się sama i poruszała drugą, ani też, by całość poruszała część, ani też by część poruszała całość, gdyż wynikłyby powyższe niedorzeczności, mianowicie, żeby coś równocześnie poruszało i było poruszane co do tego samego gatunku ruchu; i by było równocześnie w możności i w czynie i wreszcie, że całość nie poruszałaby się cała bezpośrednio, lecz według swej części. Pozostaje więc, że w tym co się samo porusza, musi jedna część być nieruchoma i musi poruszać drugą.

Lecz ponieważ w tych rzeczach u nas, które się same poruszają, mianowicie w zwierzętach, część poruszająca, mianowicie dusza, choć jest sama przez się nieruchoma, porusza się jednak przypadłościowo; wykazuje dalej Filozof, że w pierwszym poruszającym samo siebie, część poruszająca nie jest poruszana ani bezpośrednio ani przypadłościowo.

W tych rzeczach bowiem, które u nas same się poruszają, mianowicie w zwierzętach, skoro są zniszczalne, część poruszająca porusza się przypadłościowo. Koniecznym zaś jest sprowadzić rzeczy same się poruszające zniszczalne, do czegoś pierwszego poruszającego się, co jest wieczne. Zatem koniecznym jest, by jakieś poruszające się miało jakiegoś poruszającego, któryby się nie poruszał ani sam przez się, ani przypadłościowo.

Jasnym zaś jest, że według założenia Filozofa jest koniecznym, by coś, co się samo porusza, było wiecznym. Jeśli bowiem ruch jest wieczny, jak sam to przypuszcza, musi być wiecznym rodzenie rzeczy poruszających się same, podlegających rodzeniu i zepsuciu. Lecz żadna z tych rzeczy poruszających się same przez się, nie może być przyczyną tej wieczności, gdyż nie istnieje zawsze. Nie mogą też nią być wszystkie razem, czy to dlatego, że byłoby ich nieskończenie wiele, czy to dlatego, że nie istnieją wszystkie równocześnie. Wynika więc stąd koniecznie, że musi istnieć coś wiecznego samo się poruszającego, które jest przyczyną nieustannego rodzenia w tych rzeczach poruszających się same. I w ten sposób jego poruszające nie porusza się ani samo przez się ani przypadłościowo.

Podobnie, w rzeczach samoporuszających się widzimy, że niektóre zaczynają się znowu poruszać mocą jakiegoś ruchu, którym zwierzę samo ze siebie się nie porusza, jak na przykład trawieniem pokarmu lub zmianą w atmosferze, i tym to ruchem motor sam się poruszający porusza się przypadłościowo. Można z tego przyjąć, że żadne z samoporuszających się, którego motor porusza się sam przez się, lub przypadłościowo, nie porusza się zawsze. Lecz pierwsze samoporuszające się, porusza się zawsze, inaczej nie mogłoby być ruchu zawsze trwającego, skoro wszelki inny ruch jest spowodowany ruchem pierwszego samoporuszającego się. Pozostaje więc, że pierwsze samoporuszające się jest poruszane przez motor, który się nie porusza ani sam przez się ani przypadłościowo.

Dowodowi temu nie sprzeciwia się też i to, że motory niższych sfer sprawiają ruch wiecznie trwały, a jednak mówi się, że się poruszają przypadłościowo. Mówi się bowiem, że się poruszają przypadłościowo nie odnośnie do samych siebie, lecz odnośnie do rzeczy przez nie poruszanych, które idą za ruchem sfery wyższej.

Lecz ponieważ Bóg nie jest częścią czegoś samoporuszającego się, śledzi Arystoteles dalej w swej Metafizyce z tego motoru, który jest częścią samo poruszającą się, za innym motorem zupełnie oddzielonym, którym jest Bóg. Skoro bowiem każde samoporuszające się, porusza się pożądaniem, musi motor, który jest częścią samoporuszającego się, poruszać ze względu na pożądanie jakiegoś przedmiotu pożądalnego. A ten przedmiot jest ze względu na poruszanie wyższy od niego, dlatego że pożądające jest w pewien sposób poruszającym poruszanym, pożądalne zaś, jest poruszającym zupełnie nie poruszanym. Musi więc istnieć pierwszy oddzielny motor zupełnie nieruchomy, a tym jest Bóg.

Wydaje się zaś, że dwie rzeczy osłabiają powyższe rozumowania. Pierwszą z nich jest to, że wychodzą z założenia wieczności ruchu, a katolicy uważają to za błędne.

Na to należy odpowiedzieć, że najskuteczniejszą drogą do udowodnienia, że Bóg istnieje, jest przyjęcie wieczności świata. Przyjąwszy ją, wydaje się, że istnienie Boga jest mniej oczywiste. Jeśli bowiem świat i ruch na nowo się zaczynają, jest jasnym, że trzeba przyjąć jakąś przyczynę, któraby na nowo wydała świat i ruch; wszystko bowiem, co się staje na nowo, musi brać początek od jakiejś przyczyny swego stawania się i skoro nic samo nie przechodzi z możności do czynu lub z niebytu do bytu.

Drugą jest to, że przyjmuje się w powyższych dowodzeniach, że pierwsza rzecz poruszana, mianowicie ciało niebieskie, porusza się samo przez się. Z tego zaś wynika, że jest ono ożywione. Tego zaś wielu nie przyznaje.

I dlatego należy powiedzieć, że jeśli się nie przyjmuje, że pierwsze poruszające porusza się samo przez się, musi być poruszane bezpośrednio przez coś zupełnie nieruchomego. Stąd także Arystoteles wprowadza rozłącznie ten wniosek; mianowicie, że się albo musi natychmiast dojść do pierwszego poruszającego nieruchomego, oddzielnego, albo do czegoś samoporuszającego się, z którego znowu dochodzi się do pierwszego poruszającego nieruchomego oddzielnego (VIII Physic.).

Inną znów drogą postępuje Filozof w II Metaph., aby wykazać, że nie można postępować w nieskończoność w przyczynach sprawczych, lecz należy dojść do jednej pierwszej przyczyny, a tę nazywamy Bogiem. A ta droga jest następująca. W wszystkich uporządkowanych przyczynach sprawczych to, co pierwsze, jest przyczyną pośredniego, to zaś co pośrednie, jest przyczyną ostatniego, czy jest jedno, czy więcej pośrednich. Usunąwszy zaś przyczynę, usuwa się to, czego ona jest przyczyną. Zatem gdy się usunie pierwsze, nie może być przyczyną pośrednie. Lecz gdyby w przyczynach sprawczych postępować w nieskończoność, żadna z przyczyn nie będzie pierwszą. Zatem usuwa się wszystkie inne, mianowicie pośrednie. To jest zaś oczywiście fałszywym. Zatem należy przyjąć, że istnieje pierwsza przyczyna sprawcza. A tą jest Bóg.

Ze słów Arystotelesa można także ułożyć inny dowód. Wykazuje bowiem w II Metaph., że to co jest najbardziej prawdziwe, jest też najbardziej bytem. W IV zaś Metaph. z tego wykazuje, że jest coś najbardziej prawdziwe, że widzimy, iż z dwóch rzeczy fałszywych jedna jest bardziej fałszywa od drugiej, stąd musi także jedna od drugiej być prawdziwszą, to zaś odbywa się według przybliżenia do tego, co jest wprost i najbardziej prawdziwym. A z tego wyprowadzić dalej można, że istnieje coś, co jest najbardziej bytem. A to nazywamy Bogiem.

Na to także przytacza Damascen inne uzasadnienie, wzięte z rządzenia rzeczami, którym również posługuje się w II Physic. A jest ono takie. Jakichś rzeczy przeciwnych i niezgodnych nie można zawsze lub przeważnie połączyć w jeden porządek inaczej, jak tylko za pomocą czyjegoś rządzenia, które nadaje wszystkim i pojedynczym rzeczom tę własność, że dążą do pewnego określonego celu. Lecz widzimy, że na świecie łączą się w jeden porządek rzeczy rozmaitej natury i to nie czasem i przypadkowo, lecz zawsze lub po większej części. Musi więc być ktoś, czyja opatrzność zarządza światem. A tego nazywamy Bogiem.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.