Księga I, Rozdział 20
Że Bóg nie jest ciałem
Z powyższego okazuje się także, że Bóg nie jest ciałem.
Każde bowiem ciało, będąc ciągłym, jest złożone i ma części. Bóg zaś nie jest złożony, jak to wykazano (R. XVIII). Zatem nie jest ciałem.
Oprócz tego. Każda ilość jest w jakiś sposób w możności; to bowiem co ciągłe, jest w możności podzielne w nieskończoność; liczby zaś można powiększać w nieskończoność. Każde zaś ciało jest ilością. Zatem każde ciało jest w możności. Bóg zaś nie jest w możności, lecz jest czystym czynem, jak to wykazano (R. XVI). Zatem Bóg nie jest ciałem.
Dalej. Jeśli Bóg jest ciałem, musi być jakimś ciałem naturalnym, ciało matematyczne bowiem nie istnieje samo przez się, jak tego dowodzi Filozof (II Metaph.), dlatego że wymiary są przypadłościami. Nie jest zaś ciałem naturalnym, skoro jest nieruchomy, jak wykazano (R. XIII); każde zaś ciało naturalne jest ruchome. Bóg więc nie jest ciałem.
Co więcej. Każde ciało jest skończone, co się dowodzi tak o ciele sferycznym jak prostym w I Cael. et Mundi. Poza każde zaś ciało skończone możemy wyjść umysłem i wyobraźnią. Jeśli więc Bóg jest ciałem, może nasz umysł i wyobraźnia pomyśleć coś większego od Boga. I w ten sposób Bóg nie jest większy od naszego umysłu. A to jest niedorzeczne. Zatem nie jest ciałem.
Oprócz tego. Poznanie umysłowe jest pewniejsze od zmysłowego. W przyrodzie zaś znajduje się coś podpadającego pod zmysły. Zatem i pod umysł. Lecz według porządku przedmiotów jest porządek możności, podobnie, jak i ich rozróżnienie. Zatem przed wszystkimi rzeczami zmysłowymi jest coś umysłowego, istniejącego w przyrodzie. Każde zaś ciało istniejące w przyrodzie jest zmysłowe. Zatem należy przyjąć coś szlachetniejszego od wszystkich ciał. Jeśli więc Bóg jest ciałem, nie będzie pierwszym i najwyższym bytem.
Oprócz tego. Rzecz żywa jest szlachetniejsza od jakiegokolwiek ciała nieżywego. Od każdego zaś ciała żywego szlachetniejszym jest jego życie, ponieważ przez nie ma szlachetność ponad inne ciała. To więc, od czego nic nie jest szlachetniejszym, nie jest ciałem. Takim zaś jest Bóg. Zatem nie jest ciałem.
Również. Znajdują się argumenty filozofów przystępujących do udowodnienia tego samego z wieczności ruchu, w następujący sposób (VIII Phys.). We wszelkim ruchu wiecznym trzeba, by pierwsze poruszające nie poruszało ani samo przez się, ani przypadłościowo, jak jasno widać z tego co powyżej powiedziano (R. XIII). Ciało zaś niebieskie porusza się ruchem kołowym wiecznym. Zatem pierwszy jego motor nie porusza się ani sam przez się, ani przypadłościowo. Żadne zaś ciało nie powoduje ruchu miejscowego, jeśli nie jest poruszane, dlatego, że poruszające i poruszane muszą być razem; i tak musi ciało poruszające być poruszane, na to by było razem z ciałem poruszanym. Żadna też moc w ciele nie porusza, z wyjątkiem wtedy, gdy jest poruszana przypadłościowo, dlatego, że gdy poruszanym jest ciało, poruszana jest przypadłościowo moc ciała. Zatem pierwszy motor nieba nie jest ciałem, ani mocą w ciele. Tym zaś, do czego ostatecznie sprowadza się ruch nieba, jako do pierwszego poruszającego nieruchomego, jest Bóg. Bóg zatem nie jest ciałem.
Oprócz tego. Żadna potęga nieskończona nie jest potęgą znajdującą się w wielkości. Potęga pierwszego motoru jest potęgą nieskończoną. Zatem nie jest objęta jakąś wielkością. I tak Bóg, który jest pierwszym motorem, nie jest ani ciałem, ani nie jest mocą w ciele.
Pierwsze twierdzenie udowadnia się w ten sposób. Jeśli potęga tkwiąca w jakiejś wielkości jest nieskończona, będzie ona miała albo wielkość skończoną, albo nieskończoną. Nie istnieje wielkość nieskończona, jak się tego dowodzi w III Physic. i w I Cael. et Mundi. Nie może zaś wielkość skończona mieć potęgi nieskończonej. I tak nie mogłoby być w żadnej wielkości potęgi nieskończonej.
Że zaś w wielkości skończonej nie może być potęgi nieskończonej, dowodzi się w ten sposób. Potęga mniejsza w dłuższym czasie sprawia ten sam skutek, który sprawia większa potęga w mniejszym czasie, jakikolwiek byłby ten skutek, czy odnosiłby się on do zmiany, czy do ruchu miejscowego, czy to do jakiegokolwiek innego ruchu. Lecz potęga nieskończona jest większa od wszelkiej potęgi skończonej. Musi więc szybciej dokonać swego skutku, poruszając szybciej od jakiejkolwiek potęgi skończonej, ani też to szybciej nie może być czasem. Wynika więc z tego, że skutek ten będzie dokonany w niepodzielnej chwili czasu. I w ten sposób poruszać i być poruszanym i ruchy będą natychmiastowe. A przeciwieństwa tego dowodzi się w VI Physicorum.
Że zaś nieskończona potęga wielkości skończonej nie może poruszać w czasie, w ten sposób znowu się dowodzi: Niech będzie A nieskończoną potęgą. Weźmy jej część, którą jest AB. Zatem owa część będzie poruszać w większym czasie. Musi jednak być jakaś proporcja między tym czasem, a czasem, w którym porusza cała potęga, skoro oba czasy są skończone. Przyjmijmy więc, że dwa te czasy stoją wzajemnie do siebie w proporcji jak 1:10, nie dotyczy to bowiem dowodzenia, czy powiemy ten czy inny stosunek. Jeśli się zaś doda do powyższej potęgi skończonej, musi się odjąć czas proporcjonalnie do wzrostu potęgi; skoro większa potęga porusza w mniejszym czasie. Jeśli więc się doda dziesięć razy tyle, potęga ta będzie poruszać w czasie, który będzie dziesiątą częścią czasu, w którym poruszała pierwsza część przyjęta potęgi nieskończonej, mianowicie AB. A jednak ta potęga, która jest dziesięć razy większa od niej, jest potęgą skończoną, skoro ma określony stosunek do potęgi skończonej. Pozostaje więc, że w jednakim czasie porusza potęga skończona i nieskończona. A to jest niemożliwe. Zatem nie może potęga nieskończona wielkości skończonej poruszać w jakimś czasie.
Że zaś potęga pierwszego motoru jest nieskończona, dowodzi się w ten sposób. Żadna potęga skończona nie może poruszać w czasie nieskończonym. Lecz potęga pierwszego motoru porusza w czasie nieskończonym, albowiem ruch pierwszy jest wieczny. Zatem potęga pierwszego motoru jest nieskończona. Pierwszego zdania tak się dowodzi. Jeśli jakaś potęga skończona jakiegoś ciała porusza w czasie nieskończonym, część tego ciała, mając część potęgi, będzie poruszać w mniejszym czasie; im bowiem coś ma większą potęgę, tym może dłużej wykonywać ruch; i w ten sposób część powyższa będzie poruszać w skończonym czasie, a większa część mogłaby się poruszać w większym czasie. I tak zawsze, według tego co się dodaje do potęgi motoru, dodawać się będzie do czasu według tej samej proporcji. Lecz dodawanie wykonane pewną ilość razy, dosięgnie ilości całości, lub nawet ją przewyższy. Zatem i dodawanie ze strony czasu dosięgnie ilości czasu, w której się porusza całość. O czasie zaś, w którym się poruszała całość, mówiono, że jest nieskończony. Zatem skończonym czasem mierzyć się będzie czas nieskończony. A to jest niemożliwe.
Lecz przeciw temu rozumowaniu jest wiele zarzutów.
Jednym z nich jest ten, że można przyjąć, iż to ciało, które porusza to, co jest pierwsze poruszone, nie jest podzielne: jak to widać w ciele niebieskim. Powyższe zaś dowodzenie opiera się na tym, że jest podzielne.
Lecz na to należy odpowiedzieć, że zdanie warunkowe, którego poprzednik jest niemożliwy, może być prawdziwe. A jeśli coś istnieje, co obala prawdziwość takiego zdania warunkowego, jest ono niemożliwe; jak na przykład, gdyby ktoś obalił prawdziwość tego zdania warunkowego jeśli człowiek lata, ma skrzydła, byłby poprzednik niemożliwy. A według tego sposobu należy rozumieć sposób powyższego dowodzenia. Gdyż to zdanie warunkowe jest prawdziwe: Jeśli ciało niebieskie jest podzielone, część jego będzie miała mniejszą potęgę od całości. Usuwa się zaś prawdę tego zdania warunkowego, jeśli się przyjmuje, że pierwsze poruszające jest ciałem, z powodu niemożliwych wniosków, które wynikają. Stąd jest jasnym, że to jest niemożliwe. I podobnie można odpowiedzieć, jeśli się zrobi zarzut o wzroście potęg skończonych. Niemożliwą jest bowiem rzeczą znaleźć w przyrodzie potęgi według jakiejkolwiek proporcji między jednym, a którymkolwiek drugim czasem. A jednak prawdziwym jest zdanie warunkowe, którego potrzeba w powyższym dowodzeniu.
Drugim zarzutem jest to, że chociaż ciało zostaje podzielone, może istnieć jakaś siła jakiegoś ciała, która nie jest podzielna, gdy się ciało dzieli; jak na przykład nie dzieli się duszy rozumnej, gdy się dzieli ciało.
I na to należy powiedzieć, że przez powyższe rozumowanie nie dowodzi się, by Bóg nie był złączony z ciałem, jak dusza rozumna z ciałem ludzkim, lecz że nie siła w ciele, jak siła materialna, która zostaje podzielona, gdy się dzieli ciało. Stąd także się mówi o umyśle ludzkim, że nie jest ciałem ani siłą w ciele. Że zaś Bóg nie jest złączony z ciałem jak dusza, to jest inna sprawa.
Trzecim zarzutem jest to, że jeśli potęga każdego ciała jest skończona, jak się to okazuje w powyższym rozumowaniu, potęga zaś skończona nie może nie trwać w czasie nieskończonym, wynika, że żadne ciało nie może trwać przez czas nieskończony. I w ten sposób w nieskończoności zniszczeje ciało niebieskie.
Na to zaś odpowiadają niektórzy, że ciało niebieskie co do swej potęgi może być niedoskonałym, lecz wieczność trwania otrzymuje od drugiego, które posiada potęgę nieskończoną. I wydaje się, że na to rozważanie zgadza się Platon, który przedstawia Boga, mówiącego o ciałach niebieskich w ten sposób: Z natury waszej jesteście zniszczalne, z mojej jednak woli niezniszczalne, gdyż wola moja jest większa od waszej spoistości. (Timaeus XLI).
Lecz to rozwiązanie odrzuca Komentator w XI Metaph. Według niego bowiem, jest rzeczą niemożliwą, by to co samo w sobie może nie istnieć, nabyło nieustanność bytu od drugiego. Wynikałoby bowiem z tego, że to co zniszczalne przemienia się w niezniszczalność. A to według niego jest niemożliwe. I dlatego odpowiada on sam w ten sposób: że cała moc, która jest w ciele niebieskim, jest skończona, nie musi jednak mieć wszelkiej mocy, ciało niebieskie posiada bowiem według Arystotelesa w VIII Metaph. możność do gdzie, lecz nie do bytu. Tak więc nie wynika z tego, by była w nim możność do niebytu.
Należy jednak wiedzieć, że ta odpowiedź Komentatora nie jest wystarczająca. Choćby się bowiem przyjęło, że w ciele niebieskim nie ma możności niejako biernej do bytu, która jest możnością materii, jest w nim jednak możność jakby czynna, która jest mocą bytowania, jak to wyraźnie mówi Arystoteles w I Cael. et Mundi, że niebo ma moc istnienia wiecznie.
I dlatego należy lepiej powiedzieć, że skoro o możności mówi się odnośnie do czynu, trzeba sądzić o możności wedle sposobu czynu. Ruch zaś z natury swojej ma ilość i rozciągłość, stąd nieskończone jego trwanie wymaga, by poruszająca moc była nieskończona. Byt zaś nie ma żadnej rozciągłości ilościowej, zwłaszcza w rzeczy, której byt jest niezmienny, jak na przykład niebo. I dlatego nie wynika stąd, by moc istnienia była nieskończona w ciele skończonym, chociaż trwa w nieskończoność; nie ma bowiem różnicy czy przez ową moc coś trwa przez jedną chwilę, czy też przez czas nieskończony, skoro tego niezmiennego bytu dotyka czas tylko przypadłościowo.
Czwarty zarzut pochodzi stąd, że nie wydaje się potrzebnym, by to, co się porusza w czasie nieskończonym, miało potęgę nieskończoną w tych poruszających, które poruszając, nie zmieniają się. Taki bowiem ruch nie zużywa niczego z ich potęgi; stąd po poruszaniu przez pewien czas, mogą poruszać jak dawniej w nie umniejszonym czasie; jak na przykład moc słońca jest skończona, a ponieważ moc jego czynna nie zmniejsza się działaniem, może z natury przez czas nieskończony działać na ten niższy świat.
Na to należy odpowiedzieć, że ciało porusza tylko wtedy, gdy jest poruszane, jak to udowodniono. I dlatego, jeśli się przydarza, że jakieś ciało nie jest poruszane, wynika, że ono nie porusza. W każdym zaś, które jest poruszane, jest możność do przeciwieństw, gdyż kresy ruchów są przeciwne. I dlatego, samo w sobie możliwym jest, by każde ciało, które jest poruszane, nie było poruszane. A to, co może nie być poruszane, nie ma w sobie tego, by było poruszane w czasie wiecznie trwałym. I tak nie jest zdolne do tego, by poruszało w czasie wiecznie trwałym.
Powyższe dowodzenie wychodzi więc ze skończonej potęgi ciała skończonego, które samo ze siebie nie może poruszać się w czasie nieskończonym. Lecz ciało, które samo ze siebie może być poruszanym i nie być poruszanym, poruszać i nie poruszać, może nabyć od czegoś wieczności ruchu. A to coś musi być niecielesne. I dlatego pierwsze poruszające musi być niecielesne. Stąd co do natury, nic nie przeszkadza, by ciało skończone, które od drugiego nabywa własności, że jest wiecznie poruszane, miało także wieczność w poruszaniu; i samo bowiem pierwsze ciało niebieskie, co do natury, może wiecznym ruchem obracać niższe ciała niebieskie, według tego jak sfera porusza sferę.
Nie jest też niemożebnem według Komentatora, by to, co samo ze siebie jest w możności do tego, by było poruszane i nie poruszane, nabywało od drugiego wieczności ruchu, jak to przyjmowano za niemożliwe odnośnie do wieczności bytu. Ruch bowiem jest pewnym wypływem z poruszającego do ruchomego i dlatego coś ruchomego może nabyć od drugiego wieczności ruchu, której nie ma samo z siebie. Byt zaś oznacza coś ustalonego i spoczywającego w bycie i dlatego to, co samo z siebie jest w możności do niebytu, nie może, jak sam mówi, drogą natury otrzymać od drugiego wieczności bytowania.
Piątym zarzutem jest to, że nie widać przez powyższe rozumowanie większego powodu, dlaczego nie miałoby być potęgi nieskończonej w wielkości raczej niż poza wielkością; w jednym bowiem i drugim wypadku wynika, że porusza nie w czasie.
I na to należy powiedzieć, że skończone i nieskończone w wielkości i w czasie i w ruchu znajduje się jednoznacznie, jak się to udowadnia w III i VI Physic., i dlatego nieskończone w jednym z nich usuwa w innych proporcję skończoną. W tych zaś rzeczach, którym brak wielkości, nie ma skończonego i nieskończonego, chyba różnoznacznie. Stąd w takich potęgach nie można używać powyższego sposobu dowodzenia.
Inaczej zaś odpowiada się i lepiej, że niebo ma dwa motory, jeden bliższy, który ma moc skończoną i stąd pochodzi, że jego ruch ma szybkość skończoną; drugi dalszy, który ma moc nieskończoną i stąd pochodzi, że ruch jego może trwać nieskończenie. I tak jest jasnym, że możność nieskończona, która nie jest w wielkości, może ciało poruszać nie bezpośrednio w czasie. Lecz możność, która jest w wielkości, musi poruszać bezpośrednio, gdyż żadne ciało nie porusza jak tylko poruszane. Stąd, gdyby się poruszało, wynikałoby, żeby się poruszało nie w czasie.
Można jeszcze lepiej powiedzieć, że możność, która nie jest w wielkości, jest to umysł, a porusza przez wolę. Stąd porusza według wymagania tego, który jest poruszany, a nie odpowiednio do proporcji swej mocy. Potęga zaś, która jest w wielkości, może poruszać tylko przez konieczność natury; udowodniono bowiem, że umysł nie jest siłą cielesną. I tak porusza z konieczności według proporcji swej ilości. Stąd wynika, że jeśli porusza, porusza w jednej chwili.
Tą więc drogą usunąwszy powyższe zarzuty, idzie rozumowanie Arystotelesa.
Oprócz tego. Żaden ruch, który pochodzi od poruszającego cielesnego, nie może być ciągłym i regularnym dlatego, że poruszające cielesne w ruchu miejscowym porusza przyciągając lub odpychając, to zaś co jest przyciągane lub odpychane, nie odnosi się w ten sam sposób do poruszającego, od początku ruchu aż do końca, skoro czasem jest bliżej, a czasem dalej; i tak żadne ciało nie może sprawiać ruchu ciągłego i regularnego. Pierwszy zaś ruch jest ciągły i regularny, jak się tego dowodzi w VIII Physic. Zatem motor pierwszego ruchu nie jest ciałem.
Dalej. Żaden ruch, który dąży do celu przechodzącego z możności do czynu, nie może być ciągle trwały, skoro gdy doszedł do czynu, ruch ustaje. Jeśli więc pierwszy ruch jest ciągle trwały, musi dążyć do celu, który jest zawsze i wszelkimi sposobami w czynie. Takim zaś nie jest ani jakieś ciało, ani jakaś moc w ciele, skoro wszystkie tego rodzaju rzeczy mają się poruszać albo same przez się albo przypadłościowo. Zatem cel pierwszego ruchu nie jest ciałem ani mocą w ciele. Celem zaś pierwszego ruchu jest pierwszy motor, który porusza jako przedmiot pożądania. Tym zaś jest Bóg. Bóg więc nie jest ani ciałem, ani mocą w ciele.
Chociaż zaś jest fałszywym, według naszej wiary, by ruch niebios był wieczny, jak się to później wykaże, jednak jest prawdziwym, że ów ruch nie ustanie, ani z powodu bezsilności motoru, ani z powodu zepsucia substancji tego co się porusza, skoro nie widać, by ruch niebios zwalniał w ciągu czasu. Stąd dowodzenia powyższe nie tracą swej skuteczności.
Z tą zaś prawdą dowiedzioną zgadza się powaga boska. Powiedziano bowiem (J 4, 24): Duch jest Bóg, a ci którzy go chwalą, potrzeba aby go chwalili w duchu i prawdzie. Powiedziano też (1 Tm 1, 17): królowi wieków nieśmiertelnemu, niewidzialnemu, samemu Bogu. I (Rz 1, 20): rzeczy Boga niewidzialne przez te rzeczy, które są uczynione, zrozumiane, bywają poznane, rzeczy bowiem, które bywają poznane nie wzrokiem, lecz umysłem, są niecielesne.
Przez to zaś zbija się błąd pierwszych filozofów przyrody, którzy przyjmowali tylko przyczyny materialne, jak ogień, lub wodę i tym podobne i tak mówili, że pierwsze początki rzeczy są ciałami, i nazywali je bogami.
Wśród nich byli także tacy, którzy przyjmowali jako przyczyny poruszające przyjaźń i spór. Tych także zbija się dla tych samych powodów. Skoro bowiem według nich spór i przyjaźń są w ciałach, wynikałoby, że pierwsze początki poruszające są siłami w ciele.
Przyjmowali oni także, że Bóg jest złożony z czterech elementów i z przyjaźni. Przez to daje się poznać, że przyjmowali, iż Bóg jest ciałem niebieskim.
Z pośród zaś starożytnych jeden tylko Anaksagoras zbliżył się do prawdy, przyjmując umysł, który wszystko porusza.
Tą prawdą zbija się także pogan przyjmujących, że same elementy świata i siły w nich będące są bogami, jak słońce, księżyc, ziemia, woda i tym podobne, biorąc pochop z powyższych błędów filozofów.
Powyższe uzasadnienia usuwają także szaleństwa Żydów niewykształconych, Tertuliana, Wadianów czyli antropomorficznych heretyków, którzy Boga przedstawiali pod postacią ludzką; niemniej i Manichejczyków, którzy przyjmowali, że Bóg jest jakąś nieskończoną substancją świetlną, rozlaną po nieskończonej przestrzeni.
Sposobność do tych wszystkich błędów dało to, że myśląc o Bogu zwracali się do wyobraźni, przez którą można otrzymać tylko podobieństwo cielesne. I dlatego właśnie należy ją usunąć przy rozmyślaniu o rzeczach niecielesnych.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.