Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga I, Rozdział 22

Że w Bogu tym samem jest byt i istotność

Z tego, co wykazano powyżej, można następnie dowieść, że w Bogu nie ma innej istotności lub treści, jak Jego byt.

Wykazano bowiem powyżej, że jest coś, co istnieje koniecznie samo przez się, a tym jest Bóg. Ten więc byt, który jest konieczny, jeśli należy do jakiejś treści, która nie jest tym samem czym on jest, albo jest niezgodny z tą treścią, czyli z nią sprzeczny, jak na przykład dla treści białości to, że istnieje sama przez się, albo z nim zgodny, czyli pokrewny, jak na przykład dla białości istnienie w czymś innym. W pierwszym założeniu nie będzie właściwością tej treści bytowanie konieczne samo przez się, jak na przykład dla białości istnienie samo przez się. W drugim zaś założeniu musi albo tego rodzaju byt zależeć od istotności, albo byt i istotność musi zależeć od innej przyczyny, albo istotność od bytu. Pierwsze dwa sprzeciwiają się pojęciu tego, co jest koniecznem samo przez się, gdy bowiem zależy od drugiego, nie jest już koniecznem w swym bycie. Z trzeciego zaś wynika, że owa treść przypadłościowo jest dodana do rzeczy, która ma byt konieczny sam przez się, wszystko bowiem, co wynika z bytu rzeczy, jest dla niej przypadłościowem. I w ten sposób nie będzie jej treścią. Bóg więc nie ma istotności, któraby nie była jego bytem.

Lecz przeciw temu można powiedzieć, że ów byt nie zależy absolutnie od owej istotności tak, by go w ogóle nie było, jeśli jej nie ma; lecz zależy od zjednoczenia, którem z nią jest połączony. I w ten sposób ów byt jest sam przez się konieczny, lecz to, że jest połączony, nie jest koniecznem samo przez się.

Ta jednak odpowiedź nie unika powyższych sprzeczności. Jeśli bowiem ów byt można rozumieć bez owej istotności, wynika, że owa istotność ma się do owego bytu przypadłościowo. Lecz ów byt jest tym, co istnieje jako konieczne samo przez się. Owa istotność stoi więc w stosunku przypadłościowym do tego, co istnieje samo przez się z konieczności. Zatem nie jest to jego treścią. Tym zaś, co ma byt konieczny sam przez się, jest Bóg. Zatem nie jest to istotność Boga, lecz jakaś istotność późniejsza od Boga. Jeśli zaś nie można pojąć owego bytu bez owej istotności, wtedy ów byt absolutnie zależy od tego, od czego zależy połączenie jego z ową istotnością. I w ten sposób wraca się do tego samego wniosku co przedtem.

Dalej. Każda rzecz istnieje przez swój byt. Co więc nie jest swym bytem, nie jest samo przez się koniecznem. Bóg zaś jest bytem sam przez się koniecznym. Zatem Bóg jest swoim bytem.

Oprócz tego. Jeśli byt Boga nie jest Jego istotnością, a nie może być jego częścią, skoro istotność boża jest pojedynczą, jak to wykazano, musi tego rodzaju byt być czymś poza Jego istotnością. Każda zaś rzecz, która przysługuje czemuś, co nie należy do jego istotności, przysługuje mu przez jakąś przyczynę, jeśli bowiem zjednoczą się te rzeczy, które same przez się nie są czymś jednem, muszą jednoczyć się przez jakąś przyczynę. Byt więc przysługuje tej treści przez jakąś przyczynę. Albo więc przez coś, co należy do istotności owej rzeczy, czy to przez samą istotność, czy przez coś innego; jeśli pierwsze, a istotność istnieje według owego bytu, wynika, że coś jest dla siebie samego przyczyną istnienia. A to jest niemożliwe, pierwej bowiem pojęciowo jest przyczyna niż skutek; jeśli więc coś jest dla siebie samego przyczyną istnienia, trzeba by rozumieć, że istnieje, zanim miało byt, a to jest niemożliwe; chyba żeby się rozumiało, że coś jest samo dla siebie przyczyną istnienia według bytu przypadłościowego, a to jest byt względny. To bowiem nie jest niemożliwe; znajduje się bowiem jakiś byt przypadłościowy spowodowany początkami swego podmiotu, zanim jeszcze się rozumie, że istnieje byt substancjalny podmiotu. Teraz jednak nie mówimy o bycie przypadłościowym, lecz o substancjalnym. Jeśli zaś przysługuje jej przez jakąś inną przyczynę, a każda rzecz, która otrzymuje byt od innej przyczyny, jest spowodowana i nie jest przyczyną pierwszą, Bóg zaś jest pierwszą przyczyną, nie mającą przyczyny, jak wykazano powyżej, zatem owa treść, która otrzymuje byt skądinąd, nie jest treścią Boga. Jest więc koniecznem, by byt Boga był jego treścią.

Oprócz tego. Być oznacza pewien czyn; o tym bowiem, że coś jest, nie mówi się z tego, że jest w możności, lecz z tego, że jest w czynie. Każda zaś rzecz, której odpowiada jakiś czyn, różna od niego w swym bycie, ma się do niego jak możność do czynu, czyn bowiem i możność orzekają się w stosunku do siebie. Jeśli więc istotność boża jest czymś innem od swego bytu, wynika stąd, że istotność i byt mają się do siebie jak możność do czynu. Wykazano zaś, że w Bogu nic nie jest w możności, lecz że On jest czystym czynem. Zatem istotność Boga nie jest czymś innem niż Jego byt.

Dalej. Wszystko, co może istnieć tylko przez współudział wielu, jest złożone. Lecz żadna rzecz, w której co innego jest istotność, a co innego byt, nie może istnieć inaczej, jak przez współudział wielu, mianowicie istotności i bytu. Zatem każda rzecz, w której co innego jest istotność, a co innego byt, jest złożona. Bóg zaś nie jest złożony, jak to wykazano. Zatem sam byt Boga jest Jego istotnością.

Oprócz tego. Każda rzecz istnieje przez to, że ma byt. Żadna więc rzecz, której istotność nie jest swym bytem, nie bytuje przez swą istotność, lecz przez uczestnictwo w czymś, mianowicie w samym bycie. To zaś, co istnieje przez uczestnictwo w czymś, nie może być pierwszym bytem; ta bowiem rzecz, w której coś uczestniczy, na to aby istnieć, jest od niego pierwej. Bóg zaś jest pierwszym bytem, od którego nie ma nic pierwszego. Istotność Boga jest więc Jego bytem.

Tej zaś wzniosłej prawdy nauczył sam Bóg Mojżesza, gdy się bowiem ten pytał Pana (Wj 3, 13-14) mówiąc: „Jeśli mi rzeką synowie Izraela: Które jest imię jego? Cóż im powiem?” Pan odpowiedział: „Jam Jest, Którym Jest. Tak powiesz synom Izraelowym: Który jest, posłał mię do was”, okazując, że własne Jego imię jest: KTÓRY JEST. Każde imię zaś nadaje się dla oznaczania natury, czyli istotności jakiejś rzeczy. Stąd wynika koniecznie, że sam byt boży jest swoją istotnością, czyli naturą.

Tę prawdę wyznawali także doktorowie katoliccy. Mówi bowiem Hilary w księdze de Trin.: Byt u Boga nie jest przypadłością, lecz prawdą bytującą samą przez się i przyczyną trwałą, i naturalną właściwością rodzajową. Mówi także Boecjusz w księdze de Trin., że substancja boża jest samym bytem i od niej pochodzi byt.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.