Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga I, Rozdział 26

Że Bóg nie jest formalnym bytem wszystkich rzeczy

Z tego, co powiedziano, zbija się błąd tych, którzy powiedzieli, że Bóg nie jest niczym innym jak bytem formalnym każdej rzeczy.

Byt ten bowiem dzieli się na byt substancjalny i byt przypadłościowy. Byt zaś boży nie jest ani bytem substancjalnym, ani przypadłościowym, jak wykazano (R. XXV). Jest więc niemożliwym, by Bóg był tym bytem, przez który formalnie istnieje każda rzecz.

Oprócz tego. Rzeczy nie różnią się od siebie tym, że mają byt, gdyż co do tego wszystkie się zgadzają. Jeśli więc rzeczy wzajemnie od siebie się różnią, musi albo sam byt stawać się gatunkiem przez dodanie jakichś różnic, tak, że różne rzeczy mają różny byt odpowiednio do gatunku; lub, że rzeczy różnią się przez to, iż sam byt odpowiada różnym co do gatunku naturom. Lecz pierwsze z tych przypuszczeń jest niemożliwe, nie można bowiem niczego dodawać do bytu, według sposobu w jaki różnicę dodaje się do rodzaju, jak powiedziano (tamże). Pozostaje więc, że rzeczy dlatego się różnią, iż mają różne natury, przez które się byt w różny sposób otrzymuje. Byt zaś Boga nie dodaje się do innej natury, lecz jest samą naturą, jak wykazano (R. XXII). Gdyby więc byt boży był formalnym bytem wszystkich rzeczy, musiałoby wszystko być bezwzględnie jednym.

Oprócz tego. Początek jest z natury pierwej od tego, czego jest początkiem. Byt zaś w niektórych rzeczach ma jakby początek, o formie bowiem mówi się, że jest początkiem bytu i podobnie czynnik, który sprawia, że coś jest w czynie. Jeśli więc byt boży jest bytem każdej rzeczy, wynika, że Bóg, który jest swoim bytem, ma jakąś przyczynę, i w ten sposób nie jest koniecznym sam przez się. A tymczasem przeciwne temu wykazano powyżej (R. XV).

Dalej. To co jest wspólne wielu rzeczom, nie jest czymś poza tymi rzeczami, chyba tylko pojęciowo, jak na przykład zwierzę nie jest czymś poza Sokratesem i Platonem i innymi zwierzętami, jak tylko w umyśle, który pojmuje formę zwierzęcia pozbawioną wszystkiego co ją wyosabnia i umieszcza w gatunku. Człowiek bowiem jest czymś, co prawdziwie jest zwierzęciem, inaczej wynikałoby, że w Sokratesie i Platonie jest więcej zwierząt, mianowicie samo zwierzę powszechne i człowiek powszechny i sam Platon. Tym więc mniej i sam byt powszechny jest czymś poza wszystkimi istniejącymi rzeczami, z wyjątkiem w samym tylko umyśle. Jeśli więc Bóg jest bytem powszechnym, Bóg będzie taką jedynie rzeczą, która jest tylko w umyśle. Wykazano zaś powyżej, że Bóg jest czymś nie tylko w umyśle, lecz i w rzeczy. Bóg zatem nie jest samym bytem powszechnym wszystkich rzeczy.

Również. Rodzenie jest bezwzględnie mówiąc, drogą do bytu, a rozkład drogą do niebytu; kresem zrodzenia nie jest bowiem forma, a brak kresem rozkładu, chyba, że forma sprawia byt, a brak niebyt: przyjąwszy bowiem, że jakaś forma nie powodowałaby bytu, nie mówilibyśmy, że się rodzi to, co taką formę przyjmuje. Gdyby więc Bóg był bytem formalnym wszystkich rzeczy, wynikałoby, że jest kresem rodzenia. To zaś jest fałszywe, skoro On jest wieczny, jak to powyżej wykazano (R. XV).

Oprócz tego. Wynikałoby, że byt każdej rzeczy był od wieków. Nie może więc być rodzenia się lub niszczenia. Gdyby bowiem było, wynikałoby, że byt jakiś, który istniał przed jakąś rzeczą, nabywa się przez nią na nowo. Albo więc nabywa się przez jakąś rzecz istniejącą uprzednio, albo uprzednio żadnym sposobem nie istniejącą. W pierwszym wypadku, skoro jest jeden byt wszystkiego co istnieje, według powyższego przypuszczenia wynikałoby, że rzecz o której mówimy, że się rodzi, nie przyjmuje bytu nowego, lecz nowy sposób bytowania, a to nie stanowi rodzenia, lecz zmianę. Jeśli zaś żadnym sposobem pierwej nie istniała, wynika, że powstaje z niczego, a to jest przeciwko pojęciu rodzenia. To przypuszczenie obala więc zupełnie rodzenie i rozkład. I dlatego widać jasno, że jest niemożliwym.

Ten błąd zbija także nauka św., gdy wyznaje, że Bóg jest Wysoki i Wyniosły, jak powiedziano (Iz 6, 1) i że jest nad wszystkim, jak napisano (Rz 9, 5). Jeśli bowiem jest bytem wszystkich rzeczy, wtedy jest czymś we wszystkich, a nie ponad wszystkimi. Ci także błądzący są potępieni tym zdaniem, jak i bałwochwalcy, którzy imię które żadnej rzeczy nie ma być przywłaszczone, mianowicie Boga, dali kamieniom i drzewom, jak powiedziano w (Mdr 14, 21). Jeśli bowiem Bóg jest bytem wszystkich rzeczy, nie będzie prawdziwszym powiedzieć kamień jest bytem, niż kamień jest Bogiem.

Wydaje się zaś, że są cztery rzeczy, które ten błąd podtrzymują.

Pierwszą jest fałszywe zrozumienie niektórych powag. Znajduje się bowiem powiedzenie Dionizego w IV c. Cael. Hier.: Bytem wszystkich rzeczy jest ponad istotnościowa boskość. Chcieli z tego rozumieć, że byt Boga jest formalnym bytem wszystkich rzeczy, nie zauważywszy, że to znaczenie nie da się pogodzić ze samymi słowami. Jeśli bowiem boskość jest bytem formalnym wszystkich rzeczy, nie będzie ponad wszystkimi, ale wśród wszystkich, a nawet czymś należącym do wszystkich. Skoro więc powiedział, że boskość jest ponad wszystkie rzeczy, stwierdził, że jest różna od wszystkiego co do swej natury i wyniesiona ponad wszystko. Z tego zaś, że powiedział, iż boskość jest bytem wszystkich rzeczy, stwierdził, że wszystkie rzeczy otrzymują od Boga pewne podobieństwo do bytu bożego. Wyraźniej także usuwając ich fałszywe zrozumienie mówi w II cap. de Div. Nom., że co do samego Boga nie może być ani dotknięcia się Go, ani żadnego zmieszania się z Nim innych rzeczy, jak na przykład punktu z linią, lub kształtu pieczątki z woskiem.

Drugą rzeczą, która ich do tego błędu popchnęła, jest to, że zawiódł ich rozum. Ponieważ, skoro to co jest powszechne, otrzymuje gatunek lub wyosabnia się przez dodawanie, sądzili, że byt boży, do którego nic się nie dodaje, nie jest jakimś bytem właściwym, lecz że jest wspólny dla wszystkich; nie spostrzegając, że to co jest wspólne, lub powszechne, nie może istnieć bez jakiegoś dodawania, lecz rozważa się je bez dodawania; nie może bowiem zwierzę istnieć bez różnicy rozumne lub nierozumne, chociaż da się pomyśleć bez tych różnic. Chociaż także o powszechnym myśli się bez dodawania, jednak nie bez możności otrzymywania dodawania; gdyby bowiem do zwierzęcia nie można dodać żadnej różnicy, nie byłoby rodzaju i podobnie jest ze wszystkimi innymi imionami. Byt zaś boski istnieje bez żadnego dodawania nie tylko pojęciowo, lecz także w rzeczywistości i nie tylko bez dodawania, lecz także bez możności przyjęcia dodawania. Stąd przez to samo, że nie przyjmuje, ani nie może przyjąć dodawania, należy raczej wnioskować, że Bóg nie jest bytem powszechnym, lecz swoistym; przez to samo bowiem byt Jego odróżnia się od wszystkich innych, że nie można do Niego nic dodawać. Stąd mówi Komentator w księdze de Causis, że pierwsza przyczyna ze samej czystości swej dobroci odróżnia się od innych i wyosabnia w pewien sposób.

Trzecią rzeczą, która ich do tego błędu przyprowadziła, jest rozważanie pojedynczości bożej. Ponieważ bowiem Bóg jest najwyższą pojedynczością, sądzili, że po roztrząśnięciu tego co znajduje się w nas, rzeczą ostateczną jest Bóg jako najbardziej pojedynczy; nie można bowiem w składaniu tego, co w nas się znajduje, iść w nieskończoność. W tym także ich rozum zawiódł, że nie zauważyli, iż to co się w nas znajduje najbardziej pojedynczego, jest nie tyle czymś całkowitym, jak częścią jakiejś rzeczy. Bogu zaś przypisuje się pojedynczość, jako jakiejś rzeczy doskonałej, istniejącej samej przez się.

Czwartą zaś rzeczą, która ich do tego mogła przywieść, jest sposób wyrażania się, którym mówimy, że Bóg istnieje we wszystkich rzeczach; nie zrozumiejąc, że nie w ten sposób jest w rzeczach jakby był jakąś własnością rzeczy, lecz jako przyczyna rzeczy, której w żaden sposób nie może brakować jej skutkowi. Nie mówimy bowiem w ten sam sposób, że forma jest w ciele, jak że żeglarz jest w okręcie.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.