Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga I, Rozdział 3

Jaki jest możliwy sposób okazania prawdy boskiej

Nie każdą prawdę wykazuje się w ten sam sposób, obowiązkiem zaś uczonego męża jest starać się o zrozumienie każdej rzeczy o tyle, o ile natura jej na to dozwala, jak to znakomicie powiedział Filozof (Ethic. I), a przytacza Boecjusz (De Trin. II). Należy tedy najpierw okazać jaki byłby możliwy sposób wykazania przedłożonej prawdy.

W tych rzeczach, które wyznajemy o Bogu, jest dwojaki sposób prawdy. Są bowiem pewne prawdy o Bogu, które przewyższają wszelką zdolność ludzkiego rozumu, jak na przykład, że Bóg jest troisty i jeden. Niektóre zaś są takie, że do nich może także dojść rozum przyrodzony, jak na przykład, że Bóg istnieje, że Bóg jest jeden, i inne tym podobne. Udowodnili je o Bogu także filozofowie, kierując się światłem rozumu przyrodzonego.

Jest zupełnie oczywistym, że są pewne prawdy o Bogu, które całkowicie przewyższają zdolność ludzkiego rozumu.

Skoro bowiem początkiem całej wiedzy, którą o jakiejś rzeczy dostrzega rozum, jest zrozumienie jej substancji, ponieważ według Filozofa początkiem dowodzenia jest czym coś jest, odpowiednim do sposobu, którym się pojmuje substancję rzeczy, będzie także i to, co o tej rzeczy poznajemy. Stąd jeśli umysł ludzki obejmuje substancję jakiejś rzeczy, na przykład kamienia lub trójkąta, nic z tego co jest poznawalne o tej rzeczy, nie przewyższa zdolności rozumu ludzkiego. Lecz u nas w stosunku do Boga to się nie przydarza. Nie może bowiem umysł ludzki własnymi siłami dojść do zrozumienia Jego substancji, skoro nasz umysł, w obecnym życiu, bierze poznanie od zmysłu; i dlatego tych rzeczy, które pod zmysł nie podpadają, rozum ludzki nie może pojąć, chyba o ile ich poznanie można pozbierać z rzeczy zmysłowych. Rzeczy zmysłowe zaś nie mogą naszego umysłu przywieźć aż do tego, by w nich widział czym jest substancja boża; skoro są skutkami niedorównywującymi mocy przyczyny. Jednak zmysły przywodzą nasz umysł do poznania Boga, by poznawał o Bogu, że jest, i inne rzeczy tego rodzaju, które należy przypisywać pierwszemu początkowi. Istnieją zatem pewne rzeczy poznawalne o Bogu, które są dostępne rozumowi ludzkiemu, inne zaś, które całkowicie przewyższają siłę rozumu ludzkiego.

To widać także łatwo ze stopni umysłów. Z pomiędzy bowiem dwóch ludzi, z których jeden widzi jakąś rzecz subtelniej od drugiego, ten, którego umysł jest wyższy, pojmuje wiele rzeczy, których drugi zupełnie nie może zrozumieć, jak to widać u prostaka, który żadnym sposobem nie może zrozumieć subtelnych rozważań filozofii. Umysł anioła zaś bardziej przewyższa umysł ludzki, niż umysł najznakomitszego filozofa umysł największego prostaka. Ta bowiem odległość zawiera się pomiędzy granicami gatunku ludzkiego, które to granice przewyższa umysł anielski. Anioł bowiem poznaje Boga ze szlachetniejszego skutku niż człowiek, o ile sama substancja anioła, która go wiedzie do poznania Boga poznaniem przyrodzonym, jest wznioślejsza od rzeczy zmysłowych, a nawet od samej duszy, przez którą umysł ludzki wznosi się do poznania Boga. Umysł boży zaś dużo bardziej przewyższa umysł anielski, niż umysł anielski przewyższa ludzki. Sam bowiem umysł boski przez swą zdolność dorównuje swej substancji i dlatego rozumie o sobie czym jest i rozumie wszystkie rzeczy, które o nim są poznawalne; anioł zaś nie poznaje o Bogu poznaniem przyrodzonym czym jest, ponieważ i sama substancja anioła, która przywodzi go do poznawania Boga, jest skutkiem nie dorównującym potędze przyczyny. Stąd anioł poznaniem przyrodzonym nie może zrozumieć wszystkiego, co Bóg sam w sobie rozumie, ani też rozum ludzki nie wystarcza do zrozumienia wszystkiego, co anioł rozumie swą mocą przyrodzoną. Jak więc wprost szalonym matołkiem byłby ten, któryby utrzymywał, że twierdzenia filozofa są fałszywe dlatego, że ich nie może zrozumieć, tak samo i o wiele więcej jeszcze głupim jest człowiek, jeśli podejrzewa o tych rzeczach, które są objawione przez Boga za pośrednictwem aniołów, że są fałszywe dlatego, że nie można ich zbadać rozumem.

Okazuje się to jasno także z niedomagań, których codziennie doświadczamy w poznawaniu rzeczy. Po większej części bowiem nie znamy własności rzeczy zmysłowych, i przeważnie nie możemy znaleźć natury ich własności, które dostrzegamy zmysłem. Tym mniej więc wystarcza rozum ludzki do zbadania wszystkiego, co można poznać o tej najwznioślejszej substancji.

Z tym zgadza się także porównanie Filozofa, który twierdzi w II Metaph., że nasz umysł tak się ma do tych pierwszych rzeczy, które są w naturze najbardziej jasne, jak oko ćmy ma się do słońca. Prawdę tę poświadcza także Pismo św. Powiedziano bowiem (Hi 11, 7): Podobno ślady Boże ogarniesz i prawie doskonale Wszechmocnego znajdziesz? i (Hi 36, 26): Oto Bóg wielki przewyższający umiejętność naszą. I (1 Kor 13, 9): po części znamy.

Nie należy zatem od razu jako fałszywe odrzucać tego wszystkiego, co się mówi o Bogu, chociaż nie można tego zbadać rozumem, jak to myśleli Manichejczycy i wielu niewiernych.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.