Księga I, Rozdział 4
Że prawdę o Bogu, do której może dojść rozum przyrodzony, odpowiednio podaje się ludziom jako przedmiot wiary
Skoro istnieje podwójna prawda o rzeczach boskich, jedna, do której może dosięgnąć badanie rozumu, druga, która przewyższa wszelki wysiłek rozumu ludzkiego, obydwie odpowiednio Bóg podaje człowiekowi do wierzenia.
Należy zaś to okazać najpierw o tej prawdzie, która jest dostępna dla badań rozumu, by snać nie zdawało się komuś, skoro można ją zdobyć rozumem, że zbytecznie się ją objawieniem nadprzyrodzonym podaje do wierzenia. Wynikałyby zaś trzy niekorzyści, gdyby się pozostawiło tego rodzaju prawdę jedynie badaniu rozumu.
Jedną jest to, że niewielu ludzi posiadałoby poznanie Boga. Trzy bowiem przyczyny przeszkadzają przeważnej części ludzi w zbieraniu owocu z pilnej nauki, którym jest znajdywanie prawdy. Jednym bowiem przeszkadza w tym słabość usposobienia, przez którą wielu jest niesposobnych do nauki, stąd żadnym wysiłkiem nie mogliby dojść do tego, by mogli osiągnąć najwyższy stopień wiedzy ludzkiej, który polega na poznaniu Boga. Innym znowu przeszkadza konieczność zarządzania majątkiem. Muszą bowiem być wśród ludzi tacy, którzy oddają się zarządowi rzeczy doczesnych, i ci nie mogliby poświęcić tyle swobodnego czasu teoretycznym dociekaniom, by dosięgnąć najwyższego szczytu poznania ludzkiego, mianowicie poznania Boga. Innym znowu przeszkadza lenistwo. Aby bowiem poznać te rzeczy, które może rozum badać o Bogu, trzeba przedtem wiele poznać, skoro prawie całe rozważanie filozofii dąży do poznania Boga; z tego powodu metafizyki, zajmującej się rzeczami boskimi, uczy się na ostatku po innych częściach filozofii. Tak więc można dojść do zbadania powyższej prawdy tylko wielkim wysiłkiem pracy. A niewielu chce się poddać tej pracy dla miłości wiedzy, której naturalne pragnienie Bóg jednak wlał w umysły ludzkie.
Drugą niekorzyścią jest to, że ci, którzy by dochodzili do zdobycia powyższej prawdy, osiągnęliby to zaledwie po długim czasie. Czy to dla głębokości tej prawdy, do objęcia której siłami rozumu staje się umysł zdolnym dopiero po długim ćwiczeniu się. Czy to także dla wielu rzeczy, których się uprzednio wymaga, jak to powiedziano. Czy to także dlatego, że w czasie młodości, gdy dusza podlega rozmaitym poruszeniom namiętności, nie jest ona zdolna do poznania tak wzniosłej prawdy, ale uspokajając się nabywa roztropności i wiedzy, jak powiedziano w VII Physic. Rodzaj ludzki pozostawałby zatem w najgłębszych ciemnościach niewiedzy, gdyby jedyną drogą do poznania Boga była droga rozumu, skoro poznanie Boga, które przede wszystkim czyni ludzi doskonałymi i dobrymi, doszłoby tylko do niewielu, a i do nich nawet dopiero po długim czasie.
Trzecią niekorzyścią jest to, że wiele fałszu miesza się do badania rozumu ludzkiego, z powodu słabości naszego umysłu w sądzeniu i z powodu pomieszania wyobrażeń. I dlatego u wielu pozostałyby wątpliwości, nawet co do tych rzeczy, których najprawdziwiej dowiedziono, jak długo nie rozumieją mocy dowodzenia, a zwłaszcza gdy widzą, że różni, którzy się zwą mędrcami, podają rozbieżne nauki. Nadto do wielu rzeczy prawdziwych, których się dowodzi, domiesza się czasem coś fałszywego, czego się nie dowodzi, lecz co się twierdzi dla jakiegoś prawdopodobnego lub sofistycznego powodu, który czasami uważa się za dowodzenie. I dlatego trzeba było drogą wiary podać ludziom niezachwianą pewność i czystą prawdę o rzeczach boskich.
Łaskawość boża zbawiennie więc zarządziła, by należało wierzyć także w te rzeczy, które rozum może zbadać, i by tak wszyscy mogli się łatwo stać uczestnikami poznania bożego, bez powątpiewania i bez błędu.
Stąd powiedziano (Ef 4, 17): abyście już nie chodzili, jako i poganie chodzą w próżności umysłu swego, ciemnościami zaćmiony mając rozum. I u Izajasza (Iz 54, 13): uczynię wszystkie syny twoje uczonymi od Pana.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.