Księga I, Rozdział 5
Że te rzeczy, których nie można badać rozumem, podaje się odpowiednio jako przedmiot wiary
Mogłoby się wydawać niektórym, że nie należy podawać ludziom jako przedmiotu wiary tych rzeczy, dla zbadania których nie wystarcza rozum; skoro mądrość boża o każdego dba według sposobu jego natury. I dlatego należy dowieść, że potrzebnym jest dla człowieka, by Bóg mu podawał do wierzenia takie prawdy, które przewyższają rozum.
Nikt bowiem nie dąży do czegoś pragnieniem i usiłowaniem, co mu nie jest znane uprzednio. Ponieważ więc Opatrzność boska kieruje ludzi do wyższego dobra niż to, którego w obecnym życiu doświadczyć może słabość ludzka, jak to zobaczymy później, potrzeba było wznieść umysł do czegoś wyższego, niż to, czego nasz rozum może dosięgnąć w obecnym życiu, by w ten sposób nauczył się czegoś pragnąć i usiłował dążyć do czegoś, co przewyższa cały stan obecnego życia. A to przede wszystkim jest odpowiednim dla religii chrześcijańskiej, która jedna jedyna obiecuje dobra duchowe i wieczne; stąd podaje się w niej wiele rzeczy przewyższających zmysł ludzki. Prawo Stare zaś, które posiadało obietnice doczesne, niewiele podawało z tych rzeczy, które przekraczają badanie rozumu ludzkiego. Odnośnie także do tego, było usiłowaniem filozofów okazywać, że są inne dobra wyższe od zmysłowych, w celu odwiedzenia ludzi od przyjemności zmysłowych, a przywiedzenia do cnoty. Upodobaniem bowiem w tych dobrach rozkoszują się o wiele więcej ci, którzy oddają się cnotom czynnym lub kontemplacyjnym.
Konieczną jest nadto rzeczą podawać ludziom do wierzenia tego rodzaju prawdy, aby mieli prawdziwsze poznanie Boga. Wtedy tylko bowiem poznajemy Boga prawdziwie, gdy wierzymy, że On jest ponad wszystko to, co człowiek może o Bogu pomyśleć, dlatego że substancja boska przewyższa przyrodzone poznanie człowieka, jak to wykazano powyżej (R. III). Przez to więc, że podaje się człowiekowi pewne rzeczy o Bogu, które przekraczają rozum, utwierdza się w człowieku mniemanie, że Bóg jest czymś ponad to, co można pomyśleć.
Inny stąd także płynie pożytek, mianowicie usunięcie zarozumiałości, która jest matką błędu. Są bowiem tacy, którzy tak wysokie mniemanie mają o swoich zdolnościach, że głoszą, iż potrafią zmierzyć swoim umysłem całą przyrodę, uważając mianowicie, że prawdziwym jest wszystko, co im się wydaje prawdziwe, a fałszywym, co im się nie wydaje prawdziwym. Aby więc duch ludzki, uwolniony od tej zarozumiałości, doszedł do pokornego szukania prawdy, potrzebnym było, by Bóg podał człowiekowi pewne rzeczy, które całkowicie przekraczają jego umysł.
Inny pożytek pokazuje się także z tego, co mówi Filozof w X Ethicor. Gdy bowiem niejaki Simonides dowodził, że człowiek powinien pomijać poznanie Boga, a umysł przykładać do zdobywania nauk ludzkich, mówiąc, że trzeba, by człowiek znał rzeczy ludzkie, a śmiertelnik rzeczy śmiertelne, przeciwstawił mu się Filozof, mówiąc, że człowiek powinien się rwać do rzeczy nieśmiertelnych i boskich, ile tylko potrafi. Stąd mówi w XI de Animal., że choć znikomo małym jest to, co poznajemy o wyższych substancjach, jednak to niewiele bardziej jest umiłowane i upragnione od wszelkiego poznania, które mamy o niższych substancjach. Mówi bowiem w II Cael. et Mund., że gdy na zagadnienia o ciałach niebieskich można odpowiedzieć krótkim i prawdopodobnym rozwiązaniem, zdarza się słuchaczowi, że radość jego jest gwałtowna. Z tego wszystkiego wynika, że nawet niedoskonałe poznanie w rzeczach najwyższych przynosi duszy bardzo wielką doskonałość.
I dlatego, chociaż rozum ludzki nie może w pełni poznać tego, co jest ponad rozum, jednak nabywa wiele doskonałości, jeśli posiada te rzeczy przynajmniej przez wiarę.
I dlatego powiedziano (Syr 3, 25): Wiele rzeczy tobie nad rozum ludzki są pokazane. I (1 Kor 2, 11): Co jest bożego, nikt nie wie, jedno Duch Boży; lecz nam Bóg objawił przez Ducha swojego.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.