Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga I, Rozdział 42

Że Bóg jest jeden

Po udowodnieniu tego, jest jasnym, że Bóg jest tylko jeden.

Niemożliwym jest bowiem, by były dwa najwyższe dobra. To bowiem co się przypisuje czemuś w stopniu przeobfitym, znajduje się tylko w jednym. Bóg zaś jest najwyższym dobrem, jak to wykazano (R. XLI). Bóg więc jest jeden.

Oprócz tego. Wykazano, że Bóg jest całkowicie doskonały, tak, że Mu nie brak żadnej doskonałości (R. XXVIII). Jeśli więc jest więcej bogów, musi być więcej tego rodzaju istot doskonałych. To zaś jest niemożliwe; jeśli bowiem żadnemu z nich nie brak żadnej doskonałości, ani żaden nie ma domieszanej jakiejś niedoskonałości, czego wymaga się do tego, by coś było całkowicie doskonałym, nie będzie niczego, w czym by się od siebie odróżniali. Niemożliwym jest więc przyjmować więcej bogów.

Podobnie. To co jest dostatecznie uczynione, gdy przypuścimy, że jest uczynione przez coś jednego, lepiej jest, że jest uczynione przez jedno, niż przez wiele. Lecz porządek rzeczy jest możliwie najlepszy, gdyż potęga pierwszego czynnika nie jest niewystarczającą dla możności do doskonałości u stworzeń. Wystarczająco zaś się wszystkie rzeczy udoskonalają przez sprowadzenie do jednego pierwszego początku. Nie należy więc przyjmować wielu początków.

Co więcej. Niemożliwym jest, by jeden ruch ciągły i regularny pochodził od kilku motorów. Jeśli bowiem razem poruszają, nie jest żaden z nich motorem doskonałym, lecz wszystkie zastępują jeden doskonały motor, a to nie stosuje się do pierwszego motoru, gdyż doskonałe jest pierwej od niedoskonałego. Jeśli zaś nie poruszają razem, każdy z nich czasem porusza a czasem nie porusza. Z tego wynika, że ruch nie jest ciągły ani regularny. Ruch bowiem ciągły i jeden, pochodzi od jednego motoru. Widzimy także, że motor, który nie zawsze porusza, porusza nieregularnie; jak to widać w niższych motorach, w których gwałtowny ruch na początku jest silny, a zwalnia przy końcu, a tymczasem w ruchu naturalnym dzieje się naodwrót. Lecz pierwszy ruch jest jeden i ciągły, jak to udowodnił Filozof (VIII Physic.). Zatem musi jego pierwszy motor być jeden.

Dalej. Substancja cielesna jest skierowana do duchowej jak do swego dobra, w duchowej bowiem jest pełniejsza dobroć, a substancja cielesna dąży do tego, by się do niej upodobnić, gdyż wszystko co istnieje, pożąda możliwie największego dobra. Lecz widzimy, że wszystkie ruchy stworzenia cielesnego sprowadzają się do jednego pierwszego, prócz którego nie ma drugiego pierwszego, który by w żaden sposób się do niego nie sprowadzał. Zatem prócz substancji duchowej, która jest celem pierwszego ruchu, nie ma innej, która by się do niej nie sprowadzała. To zaś rozumiemy pod imieniem Bóg. Jest więc tylko jeden Bóg.

Oprócz tego. Porządek wzajemny różnych rzeczy do siebie skierowanych istnieje z powodu ich skierowania się do czegoś jednego; jak na przykład porządek wzajemny części wojska istnieje z powodu przyporządkowania całego wojska do wodza. To bowiem, że jakieś różne rzeczy łączą się w pewnym stosunku, nie może pochodzić od ich własnych natur, jako od siebie różnych, przez to bowiem raczej by się odróżniały. Nie może też pochodzić od różnych przyczyn porządkujących, niemożliwe jest bowiem, by zamierzały jeden porządek same ze siebie, skoro są różne. I tak albo wzajemne skierowanie się wielu do siebie jest przypadłościowe, albo trzeba sprowadzić do czegoś jednego pierwszego porządkującego, które kieruje wszystko inne do celu, jaki zamierza. Widzimy zaś, że wszystkie części tego świata są przyporządkowane wzajemnie do siebie, o ile jedne wspomagają drugie, tak na przykład niższe ciała są poruszane przez wyższe, a te przez niecielesne substancje, jak jest jasnym z tego co powyżej powiedziano (R. XIII, XX). Nie jest też to przypadkowym, skoro zachodzi zawsze lub w przeważnej części. Zatem cały ten świat ma tylko jednego porządkującego i rządzącego. Lecz poza tym światem nie ma innego. Jest więc tylko jeden rządzący wszystkimi rzeczami, którego nazywamy Bogiem.

Dalej. Jeśli są dwie rzeczy, mające obie byt konieczny, muszą się zgadzać w intencji konieczności istnienia. Muszą się więc odróżniać przez coś, co jest przydane albo do jednego tylko, albo do obydwu. I tak albo jedna z nich albo obie muszą być złożone. Nic zaś złożonego nie istnieje koniecznie samo przez się, jak wykazano powyżej (R. XVIII). Jest więc niemożliwym, by istniało więcej rzeczy, z których każda ma byt konieczny. I tak nie może być więcej bogów.

Co więcej. To w czym się różnią, przyjąwszy, że się schodzą w konieczności istnienia, albo jest potrzebne do uzupełnienia konieczności bytowania w jakiś sposób, albo nie jest potrzebne. Jeśli nie jest potrzebne, wtedy jest czymś przypadłościowym, gdyż wszystko co się dodaje do rzeczy, a co nie odnosi się do jej bytu, jest przypadłością. Zatem ta przypadłość ma przyczynę. A ta przyczyna albo jest istotnością tego co istnieje z konieczności, albo jest czymś innym. Jeśli jest jego istotnością, to skoro sama konieczność istnienia jest jego istotnością, jak wynika z tego co powiedziano powyżej (R. XXII), konieczność istnienia będzie przyczyną owej przypadłości. Lecz konieczność istnienia znajduje się w obydwóch. Zatem obaj będą mieli tę przypadłość. I tak nie będą się różnić odnośnie do tej przypadłości. Jeśli zaś przyczyną tej przypadłości jest coś innego, to wtedy, jeśli to coś innego nie istnieje, nie istniałaby ta przypadłość. A gdyby tej przypadłości nie było, nie byłoby powyższego rozróżnienia. Zatem gdyby nie istniało to coś innego, owe dwie rzeczy o których się przyjmuje, że istnieją koniecznie, nie byłyby dwiema, lecz jedną. Zatem byt właściwy obu zależy od czegoś innego. I tak żadna nie ma bytu koniecznego sama przez się. Jeśliby zaś to, w czym się różnią, było nieodzownym dla uzupełnienia konieczności istnienia, będzie to albo dlatego, że zawiera się ono w pojęciu konieczności istnienia, jak na przykład żywe zawiera się w definicji zwierzęcia, albo będzie to dlatego, że konieczność istnienia otrzymuje przez nie gatunek, jak zwierzę uzupełnia się przez rozumne. Jeśli pierwszym sposobem, musi wszędzie gdzie jest konieczność istnienia, być to, co w jej pojęciu jest zawarte; jak na przykład komukolwiek właściwe jest zwierzę, właściwym mu jest i ożywione. I tak skoro obu powyższym przypisuje się konieczność istnienia, nie można ich przez to odróżnić. Jeśli zaś drugim sposobem, będzie to znowu niemożliwe. Różnica bowiem, nadająca gatunek rodzajowi, nie uzupełnia pojęcia rodzaju, lecz rodzaj nabywa przez nią byt w czynie, pojęcie zwierzęcia bowiem jest zupełne przed dodaniem rozumne, lecz nie może zwierzę być w czynie, jeśli nie jest rozumne lub nierozumne. Tak więc uzupełnia coś konieczność istnienia odnośnie do bytu w czynie, a nie odnośnie do pojęcia konieczności istnienia. A to jest niemożliwe dla dwóch powodów. Po pierwsze dlatego, że u tego, który posiada byt konieczny, treść musi być swoim bytem, jak to wykazano powyżej (R. XVIII). Po drugie dlatego, że w ten sposób byt konieczny nabywałby bytu od czegoś drugiego, a to jest niemożliwe. Nie jest więc możliwym przyjmować kilka rzeczy, z których każda istniałaby koniecznie sama przez się.

Dalej. Jeśli jest dwóch bogów, orzeka się to imię bóg albo o obydwóch jednoznacznie, albo różnoznacznie. Jeśli różnoznacznie, jest to poza obecnym zagadnieniem; nic bowiem nie przeszkadza jakąkolwiek rzecz nazwać jakimkolwiek imieniem różnoznacznym, jeśli dopuszcza tego zwyczaj mówiących. Jeśli się zaś orzeka jednoznacznie, musi się orzekać o obydwóch pod tym samym względem. I tak w obydwóch musi być jedna natura pojęciowo. Albo więc jest ta natura w obydwóch odnośnie do jednego bytu, albo odnośnie do różnych bytów. Jeśli odnośnie do jednego, nie będzie więc dwóch, lecz tylko jeden; jeden byt nie może bowiem należeć do dwóch, jeśli się różnią substancjalnie. Jeśli zaś jest inny byt w każdym, to u żadnego treść nie będzie jego bytem. Lecz to musi się przyjąć w Bogu, jak udowodniono (R. XVIII). Zatem żaden z tych dwóch nie jest tym, co rozumiemy pod imieniem Boga. Tak więc niepodobna przyjąć dwóch bogów.

Co więcej. Nic z tych rzeczy, które należą do tej oznaczonej rzeczy, o ile jest tą rzeczą oznaczoną, nie może należeć do innej; dlatego, że poszczególność jakiejś rzeczy nie należy do innej, prócz do tej poszczególnej. Lecz własna konieczność istnienia należy do tego, co ma konieczność bytu, o ile jest ono ową rzeczą wyznaczoną. Zatem jest niemożliwym by należała do czegoś innego. I tak jest niemożliwym, by było więcej tych rzeczy, z których każde ma konieczność istnienia. Zatem jest niemożliwym, by było więcej bogów. Dowód przesłanki środkowej. Jeśli bowiem to, co istnieje z konieczności nie jest owym oznaczonym, o ile istnieje z konieczności, musi określenie jego bytu nie być koniecznym samo przez się, lecz zależeć od drugiego. Każda rzecz zaś o ile jest w czynie, jest odróżnioną od wszystkich innych, a to znaczy być tą rzeczą oznaczoną. Zatem to, czego istnienie jest konieczne, zależy od drugiego, odnośnie do tego, że jest bytem w czynie. To zaś jest przeciwnym pojęciu tego, co istnieje z konieczności. Musi więc to, co istnieje koniecznie, istnieć koniecznie odnośnie do tego, że jest tą wyznaczoną rzeczą.

Dalej. Natura oznaczona tym imieniem Bóg, albo jest wyosobniona przez siebie samą w tym Bogu, albo przez coś innego. Jeśli przez coś innego, musi w niej być złożenie. Jeśli sama przez się, więc jest niemożliwe, by była właściwością drugiego; to bowiem co jest pierwiastkiem wyosabniającym, nie może być wspólnym dla wielu. Niemożliwym jest więc, by było wielu bogów.

Co więcej. Jeśli jest więcej bogów, nie może być natura boskości jedną co do liczby w każdym. Musi więc być coś odróżniającego naturę boską w tym lub w tamtym. Lecz to jest niemożliwe, gdyż natura boska nie przyjmuje dodania ani różnic istotnościowych, ani przypadłości, jak wykazano powyżej (R. XXIII, XXIV); ani też natura boska nie jest formą jakiejś materii (R. XXVII), by mogła być dzieloną, gdy się dzieli materię. Jest więc niemożliwym, by było więcej bogów.

Podobnie. Byt własny każdej rzeczy jest tylko jeden. Lecz sam Bóg jest swoim bytem, jak powyżej wykazano (R. XXII). Możliwym jest więc tylko, by był jeden Bóg.

Dalej. Według tego sposobu posiada rzecz byt, według którego posiada jedność; stąd każda rzecz o ile może opiera się swemu podziałowi, by przez to nie zdążała do niebytu. Lecz natura boska w bycie swym przewyższa wszystko. Zatem jest w niej najwyższa jedność. W żaden więc sposób nie dzieli się na kilka.

Oprócz tego. Widzimy, że w każdym rodzaju wielość pochodzi od jakiejś jedności; i dlatego w każdym rodzaju znajduje się coś jednego pierwszego, co jest miarą wszystkich rzeczy, znajdujących się w tym rodzaju. Stąd jakiekolwiek rzeczy znajduje się zgodne w czymś jednym, muszą zależeć od jakiegoś jednego początku. Lecz wszystkie rzeczy schodzą się w bycie. Musi więc być coś jednego tylko, co jest początkiem wszystkich rzeczy. A tym jest Bóg.

Podobnie. W każdym rządzie, ten który jest na czele, pragnie jedności; stąd wśród form rządu najpotężniejszą jest monarchia, czyli królestwo. Także jedna jest głowa wielu członków; i to jest jasnym znakiem, że temu, któremu przysługuje panowanie, należy się jedność. Stąd też należy wyznawać, że Bóg, który jest przyczyną wszystkiego, jest jednym bezwzględnie.

To wyznanie bożej jedności możemy także wywnioskować z Pisma świętego. Powiedziano bowiem w (Pwt 6, 4): „Słuchaj Izraelu, Pan Bóg twój Bóg jeden jest”, i (Wj 20, 3): „Nie będziesz miał bogów cudzych prócz mnie” oraz (Ef 4, 5): „Jeden Pan, jedna wiara” i t. d.

Tą zaś prawdą zbija się też pogan, wyznających wielość bogów, jakkolwiek wielu z nich mówiło, że jest jeden najwyższy Bóg, i twierdzili, że wszyscy inni, których nazywali bogami, mieli przyczynę, przypisując wszystkim substancjom wiecznym imię bóstwa, a przede wszystkim z powodu mądrości i szczęścia i rządzenia rzeczami. Ten sposób mówienia znajduje się także w Piśmie św., gdy święci aniołowie, albo także ludzie, lub sędziowie nazywają się bogami, jak na przykład owe słowa Psalmu (Ps 86, 8): „Nie masz tobie podobnego między bogi, Panie” oraz w innym miejscu (Ps 82, 6): „Jam rzekł: Jesteście Bogowie”; i wiele podobnych zdań znajduje się po różnych miejscach Pisma św.

Stąd wydaje się, że jeszcze bardziej są przeciwnymi tej prawdzie Manichejczycy, przyjmując dwa pierwsze pierwiastki, z których jeden nie jest przyczyną drugiego.

Tę też prawdę zbijali błędami swymi Ariani, gdy wyznawali, że Ojciec i Syn nie są jednym, lecz wieloma bogami, a jednak zmuszeni byli powagą Pisma św., aby wierzyć, że Syn jest prawdziwym Bogiem.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.