Księga I, Rozdział 43
Że Bóg jest nieskończony
Skoro nieskończone idzie za ilością, jak mówią filozofowie, nie można przypisywać Bogu nieskończoności ze względu na wielość, skoro udowodniono, że jest tylko jeden Bóg (R. poprz.), i że nie znajduje się w Nim żadnego złożenia (R. XVIII i XXIII), ani części, ani przypadłości. Także odnośnie do ilości ciągłej nie można Go nazwać nieskończonym, skoro udowodniono, (R. XX), że jest niecielesny. Pozostaje więc do zbadania, czy nieskończoność jest Jego właściwością ze względu na wielkość duchową.
Tę zaś wielkość duchową rozważa się odnośnie do dwóch rzeczy: mianowicie odnośnie do potęgi i odnośnie do dobroci własnej natury, czyli doskonałości. Nazywa się bowiem coś mniej lub więcej białym odnośnie do stopnia doskonałości jego białości. Rozważa się też wielkość mocy z wielkości czynności lub rzeczy uczynionych. Z tych zaś wielkości jedna idzie za drugą, z tego samego bowiem, że coś jest w czynie, jest czynne; według stopnia zaś swego udoskonalenia w czynie, jest sposób wielkości jego mocy. I stąd wynika, że rzeczy duchowe nazywa się wielkimi według stopnia ich doskonałości. Gdyż i Augustyn mówi, że w tych rzeczach, które nie są wielkie co do masy, to samo znaczy być większym co lepszym (De Trin. VI, VIII).
Należy zatem wykazać, że Bóg jest nieskończony według tego sposobu wielkości. Jednak nie tak, by nieskończone przyjmować sposobem negatywnym, jak w ilości mającej wymiary lub liczbowej; tego rodzaju ilość bowiem, z natury jest skończona; stąd nazywa się je nieskończonymi przez odjęcie tego co mają z natury, i dlatego nieskończoność oznacza w nich niedoskonałość. Lecz w Bogu nieskończone rozumie się tylko negatywnie; nie ma bowiem żadnego kresu, czyli końca Jego doskonałości, lecz jest w najwyższym stopniu doskonałym. I w ten sposób należy Bogu przypisać nieskończoność.
Wszystko bowiem, co jest skończone odnośnie do swej natury, jest ograniczone do pojęcia jakiegoś rodzaju. Bóg zaś nie jest w jakimś rodzaju, lecz Jego doskonałość zawiera doskonałości wszystkich rodzajów, jak to powyżej wykazano (R. XXV, XXVII). Zatem jest nieskończony.
Co więcej. Każdy czyn tkwiący w czymś innym, otrzymuje ograniczenie od tego w czym istnieje, to bowiem, co jest w czymś drugim, istnieje w nim odpowiednio do tego, który je przyjmuje. Czyn więc nie istniejący w niczym, nie jest niczym ograniczony; na przykład, gdyby białość istniała sama przez się, doskonałość białości nie byłaby w niej ograniczoną tak, żeby nie miała wszystkiego, co można posiadać z doskonałości białości. Bóg zaś jest czynem nie istniejącym w żaden sposób w czymś drugim; nie jest bowiem ani formą w materii, jak to udowodniono (R. XXVI, XXVII), ani też byt jego nie tkwi w jakiejś formie, czy naturze, skoro On Sam jest Swoim bytem, jak powyżej okazano (R. XXII). Pozostaje tedy, że jest On nieskończony.
Dalej. Znajduje się w rzeczach coś, co jest tylko możnością, jak materia pierwsza; coś, co jest tylko czynem, jak Bóg, jak pokazano wyżej (R. XVI); coś, co jest w czynie i w możności, jak wszystkie inne rzeczy. Lecz możność, gdy się ją orzeka w stosunku do czynu, nie może przewyższać czynu, zarówno w czymś poszczególnym, jak i bezwzględnie. Skoro więc materia pierwsza jest nieskończona w swej możliwości, pozostaje, że Bóg, który jest czystym czynem, jest nieskończony w swej aktualności.
Podobnie. Tym jakiś czyn jest doskonalszy, im mniej ma domieszanej możności. Stąd każdy czyn do którego domieszana jest możność, ma granicę swej doskonałości, taki zaś do którego nie jest domieszana żadna możność, nie ma żadnej granicy doskonałości. Bóg zaś jest czystym czynem, bez żadnej możności, jak to powyżej wykazano (tamże). Zatem jest nieskończony.
Co więcej. Sam byt bezwzględnie rozważany jest nieskończony, może w nim bowiem uczestniczyć nieskończona liczba rzeczy, nieskończoną liczbą sposobów. Jeśli więc czyjś byt jest skończony, musi jego byt być ograniczony przez coś innego, co by w jakiś sposób było przyczyną jego bytu. Lecz byt Boga nie może mieć jakiejś przyczyny, gdyż On jest konieczny sam przez się (R. XIII). Zatem Jego byt jest nieskończony i On sam nieskończony.
Dalej. Wszystko co ma jakąś doskonałość, jest tym doskonalsze, im pełniej uczestniczy w owej doskonałości. Lecz nie może istnieć jakiś sposób, ani go nawet pomyśleć nie można, którym by się pełniej posiadało jakąś doskonałość, niż ten, który jest doskonały przez swą istotność i którego dobroć jest jego bytem. Tym zaś jest Bóg. W żaden więc sposób nie można pomyśleć czegoś lepszego lub doskonalszego od Boga. Zatem jest On nieskończony w dobroci.
Co więcej. Umysł nasz w rozumieniu sięga w nieskończoność; a znakiem tego jest to, że przyjąwszy jakąkolwiek ilość skończoną, umysł nasz może wymyśleć większą. Daremnym by zaś było to skierowanie naszego umysłu do nieskończoności, gdyby nie istniała jakaś rzecz zrozumiała nieskończona. Musi więc istnieć jakaś rzecz zrozumiała nieskończona, która musi być największą spośród rzeczy. I tę nazywamy Bogiem. Bóg więc jest nieskończony.
Podobnie. Skutek nie może się rozciągać poza swą przyczynę. Umysł nasz zaś może pochodzić tylko od Boga, który jest pierwszą przyczyną wszystkiego. Nie może więc pomyśleć nasz umysł niczego większego nad Boga. Jeśli więc można coś większego pomyśleć od każdej rzeczy skończonej, wynika, że Bóg nie jest nieskończony.
Co więcej. Moc nieskończona nie może istnieć w istotności skończonej, każda rzecz bowiem działa przez swoją formę, która albo jest jej istotnością, albo częścią istotności, moc zaś oznacza początek czynności. Lecz Bóg nie posiada mocy działającej skończonej, porusza bowiem w czasie nieskończonym, a to może czynić tylko moc nieskończona, jak to powyżej wykazano (R. XX). Wynika więc, że istotność Boga jest nieskończona.
Ten zaś argument odnosi się do tych, którzy przyjmują wieczność świata. Gdy się tej nie przyjmuje, tym bardziej potwierdza się zdanie o nieskończoności mocy bożej. Każdy czynnik bowiem jest tym potężniejszy w działaniu, im moc odleglejszą od czynu, sprowadza do czynu; jak na przykład potrzeba większej mocy do ogrzania wody, niż do ogrzania powietrza. Lecz to, co w ogóle nie istnieje, nieskończenie jest oddalone od czynu, i nie jest żadnym sposobem w możności. Zatem, jeśli świat został stworzony, gdy go w ogóle pierwej nie było, musi moc działającego być nieskończona. Ten zaś argument nawet odnośnie do tych, którzy przyjmują wieczność świata, wystarcza do udowodnienia nieskończoności mocy bożej. Wyznają oni bowiem, że Bóg jest przyczyną substancji świata, chociaż uważają ją za wieczną, mówiąc, że w ten sposób Bóg wieczny jest przyczyną świata wiecznego, jak noga od wieczności byłaby przyczyną śladu, gdyby od wieczności była wyciśnięta na prochu. Przyjąwszy zaś to zdanie, wynika niemniej z powyższego argumentu, że moc Boga jest nieskończona. Czy bowiem stworzył rzeczy w czasie, jak my mówimy, czy od wieczności, według nich, nie może nic istnieć w rzeczy, czego by On nie stworzył, skoro jest powszechnym początkiem rzeczy. I tak stworzył je bez uprzednio istniejącej materii lub możności. Musi się zaś przyjąć proporcję mocy czynnej odpowiednio do proporcji mocy biernej; im większa bowiem uprzednio istnieje moc bierna, lub im większą uprzednio się przyjmuje, z tym większą potęgą moc czynna przechodzi w czyn. Stąd więc wynika, że skoro moc skończona sprawia jakiś skutek, jeśli przyjmiemy możność materii, moc Boga, która uprzednio nie przypuszcza żadnej możności, nie jest skończona, lecz nieskończona, i że w ten sposób istotność Jego jest nieskończona.
Co więcej. Każda rzecz trwa tym dłużej, im jej przyczyna jest skuteczniejsza. To więc, czego trwanie jest nieskończone, musi mieć byt od przyczyny o nieskończonej skuteczności. Lecz trwanie Boga jest nieskończone, wykazano bowiem powyżej (R. XV), że On jest wieczny. Ponieważ więc nie ma innej przyczyny Swego bytu poza Samym Sobą, musi być nieskończonym.
Prawdę tę poświadcza też powaga Pisma św. Mówi bowiem psalmista (Ps 145, 3): Wielki Pan i bardzo chwalebny a wielkości Jego nie masz końca.
Za prawdą tą świadczą także zdania najdawniejszych filozofów, którzy wszyscy przyjmowali, że pierwszy początek rzeczy jest nieskończony, jak gdyby zmuszeni samą prawdą. Nie znali bowiem właściwego znaczenia tego wyrazu, uważając, że nieskończoność pierwszego początku jest na sposób ilości rozdzielnej, według Demokryta, który przyjmował nieskończoną ilość atomów za początek rzeczy, i według Anaksagorasa, który twierdził, że początkiem rzeczy jest nieskończona ilość części do siebie podobnych; albo na sposób ilości ciągłej, według tych, którzy przyjmowali, że jakiś element, albo nieokreślone jakieś nieskończone ciało, jest pierwszym początkiem wszystkich. Lecz skoro badania późniejszych filozofów udowodniły, że nie istnieje jakieś ciało nieskończone, i gdy do tego dodamy, że pierwszy początek musi być jakimś sposobem nieskończony, wynika stąd, że owo nieskończone, które jest pierwszym początkiem, nie jest ani ciałem, ani mocą w ciele.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.