Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga I, Rozdział 44

Że Bóg jest istotą rozumną

Z tego, co powiedziano, można wykazać, że Bóg jest istotą rozumną.

Udowodniono bowiem powyżej, że nie można postępować w nieskończoność w rzeczach poruszających się i poruszanych, lecz musi się wszystkie ruchome rzeczy sprowadzić, jak to jest prawdopodobne, do jednego pierwszego poruszającego siebie samo. To zaś, co porusza siebie samo, porusza się pożądaniem i dostrzeganiem, znachodzimy bowiem, że tylko takie rzeczy same się poruszają, albowiem w nich samych tkwi poruszać się i nie poruszać się. Część więc poruszająca w pierwszym poruszającym siebie samo, musi być pożądającą i dostrzegającą. W ruchu zaś, który odbywa się przez pożądanie i poznawanie, to, co pożąda i dostrzega, jest poruszającym poruszanym, to zaś, co jest pożądane i dostrzegane, jest poruszającym nie poruszanym. Skoro więc to, co jest pierwszym poruszającym dla wszystkiego, a co nazywamy Bogiem, jest poruszającym zupełnie nieruchomym, musi się je porównać do motoru, który jest częścią poruszającego siebie samo, jak rzecz pożądaną do pożądającego. Jednak nie jako coś pożądanego pożądaniem zmysłowym: pożądanie zmysłowe nie odnosi się bowiem do dobra bezwzględnie, lecz do tego poszczególnego dobra, skoro i dostrzeżenie zmysłowe odnosi się tylko do czegoś poszczególnego; to zaś, co jest dobrem i pożądanym bezwzględnie, jest pierwszym niż to, co jest dobrem i pożądanym tu i teraz. Musi więc pierwsze poruszające być pożądane jako przedmiot rozumienia. I dlatego poruszające, które samo siebie pożąda, musi być rozumne. Tym bardziej więc będzie rozumnym owo pierwsze pożądane, gdyż pożądający go staje się rozumiejącym w czynie przez to, że się z nim jednoczy jako z przedmiotem poznawalnym. Musi więc Bóg być rozumnym, gdy się przyjmie, że pierwsze poruszające porusza samo siebie, jak tego domagali się filozofowie.

Dalej. To samo wynika koniecznie, jeśli się sprowadza rzeczy ruchome nie do jakiegoś pierwszego poruszającego samo siebie, lecz do poruszającego zupełnie nieruchomego. Pierwsze bowiem poruszające jest powszechnym początkiem ruchu. Skoro więc każde poruszające porusza przez jakąś formę, do której poruszając się zmierza, musi forma, przez którą porusza pierwsze poruszające, być formą powszechną i dobrem powszechnym. Forma zaś sposobem powszechnym znachodzi się tylko w umyśle. Musi więc pierwsze poruszające, którym jest Bóg, być rozumnym.

Co więcej. W żadnym porządku rzeczy poruszających nie znachodzi się tego, by poruszający rozumem był narzędziem tego, który porusza bez rozumu, lecz raczej naodwrót. Wszystkie zaś rzeczy poruszające, znajdujące się na świecie, sprowadza się do pierwszego poruszającego, którym jest Bóg, podobnie jak narzędzia do głównego działającego. Skoro więc znachodzi się na świecie wielu poruszających umysłem, jest rzeczą niemożliwą, by pierwsze poruszające poruszało bez umysłu. Koniecznym jest więc, by Bóg był istotą rozumną.

Podobnie. Przez to jest coś rozumnym, że jest bez materii, a znakiem tego jest, że formy stają się zrozumiałymi w czynie przez oderwanie od materii. Stąd też przedmiotem rozumu są rzeczy powszechne, a nie poszczególne, gdyż materia jest pierwiastkiem wyosabniającym. Formy zaś rozumiane w czynie stają się czymś jednym z rozumem rozumiejącym w czynie. Stąd, jeśli przez to są formami zrozumiałymi w czynie, że są bez materii, musi rzecz jakaś być rozumną przez to, że jest bez materii. Pokazano zaś powyżej, że Bóg jest zupełnie niematerialny; jest zatem rozumny.

Dalej. Bogu nie brak żadnej doskonałości, która się znachodzi w jakimkolwiek rodzaju bytów, jak to powyżej wykazano, nie wynika stąd jednak jakieś w Nim złożenie, jak to także widać z tego, co powiedziano powyżej. Najwyższą zaś z doskonałości rzeczy jest to, że coś jest rozumnym, przez to samo bowiem jest w pewien sposób wszystkim, mając w sobie doskonałość wszystkiego. Bóg więc jest rozumnym.

Podobnie. Wszystko, co w określony sposób dąży do jakiegoś celu, albo samo sobie cel wyznaczyło, albo kto inny mu cel wyznacza, inaczej nie dążyłoby bardziej do tego niż do owego celu. Rzeczy w naturze zaś dążą do określonych celów, gdyż nie idą za naturalnymi skłonnościami przypadkowo, gdyż w ten sposób tych celów nie osiągałyby zawsze albo po większej części, lecz tylko rzadko, w takich bowiem razach mówi się o przypadku. Skoro więc one same nie wyznaczają sobie celu, ponieważ nie znają pojęcia celu, musi im cel być wyznaczony przez kogoś drugiego, który jest twórcą natury. Ten zaś jest tym, który daje byt wszystkim, i jest on bytem koniecznym sam przez się, a nazywamy go Bogiem, jak wynika z tego, co powiedziano powyżej. Nie mógłby zaś wyznaczać celu natury, gdyby nie był rozumny. Bóg więc jest rozumny.

Co więcej. Wszystko, co jest niedoskonałe, pochodzi od czegoś doskonałego; to bowiem, co jest z natury, jest pierwsze od tego, co jest niedoskonałe, jak na przykład czyn od możności. Lecz formy istniejące w rzeczach poszczególnych są niedoskonałe, ponieważ ich byt jest ograniczony i nie obejmuje całej powszechności ich natury. Muszą więc pochodzić od jakichś form doskonałych, a nie poszczególnych. Takie zaś formy mogą istnieć tylko jako przedmiot rozumienia, skoro wszelka forma znachodzi się w swej powszechności tylko w umyśle. I dlatego muszą one być rozumne, jeśli istnieją substancjalnie same przez się, tak bowiem jedynie mogą działać. Bóg więc, który jest pierwszym czynem, istniejącym substancjalnie sam przez się, od którego pochodzi wszystko inne, musi być rozumnym.

Tę zaś prawdę wyznaje także wiara katolicka. Mówi się bowiem (Hi 9, 4) o Bogu: Mądry jest sercem i mocny siłą; i (Hi 12, 16): U Niego jest moc i mądrość. I w (Ps 139, 6): Dziwną się stała znajomość Twoja ze strony mnie; i (Rz 11, 33): O głębokości bogactw, mądrości i wiadomości bożej!

Do tej zaś prawdy wiary ludzie przywiązywali taką wagę, że od rozumienia nadali Bogu imię, albowiem theos, co u Greków oznacza Boga, pochodzi od theasthai, co znaczy rozważać lub widzieć.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.