Księga I, Rozdział 46
Że Bóg nie rozumie przez nic innego jak tylko przez swą istotność
Z tego co powyżej okazano, wynika jasno, że umysł boski nie rozumie żadną inną ideą poznawczą, jak tylko Swą istotnością.
Idea poznawcza jest bowiem formalnym początkiem czynności umysłowej, tak jak forma jakiegokolwiek czyniącego jest początkiem właściwej mu czynności. Boska zaś czynność umysłowa jest Jego istotnością, jak wykazano. Byłoby więc coś innego początkiem i przyczyną istotności bożej, gdyby umysł boży rozumiał inną ideą poznawczą niż Swą istotnością. To zaś sprzeciwia się temu, co wykazano powyżej.
Dalej. Umysł staje się rozumiejącym w czynie przez ideę poznawczą, tak, jak przez obraz zmysłowy zmysł odbiera wrażenia w czynie. Tak więc przyrównuje się ideę poznawczą do umysłu, jak czyn do możności. Jeśliby więc umysł boży rozumiał jakąś inną ideą poznawczą niż Sobą Samym, byłby odnośnie do czegoś w możności. To zaś być nie może, jak wykazano powyżej.
Co więcej. Idea poznawcza istniejąca w umyśle oprócz jego istotności, ma byt przypadłościowy, i z tego powodu zalicza się naszą wiedzę do przypadłości. W Bogu zaś nie może nic być przypadłością, jak to wykazano powyżej. Zatem nie ma w Jego umyśle jakiejś idei prócz Samej istotności bożej.
Dalej. Idea poznawcza jest podobieństwem tego, co rozumiemy. Jeśli więc w umyśle bożym istnieje jakaś idea poznawcza prócz Jego istotności, będzie podobieństwem czegoś rozumianego. Albo więc podobieństwem istotności bożej, albo innej rzeczy. Nie może zaś być podobieństwem samej istotności bożej, gdyż w ten sposób istotność boża nie byłaby zrozumiała sama przez się, lecz owa idea czyniłaby ją zrozumiałą. Nie może też być w umyśle bożym innej idei oprócz Jego istotności, która by była podobieństwem innej rzeczy. To podobieństwo bowiem byłoby wyciśnięte na niej przez coś innego. Nie wycisnąłby jej On sam, gdyż w ten sposób to samo byłoby działającym i doznającym, i istniałby czynnik jakiś, który by wywoływał w doznającym nie swoje, lecz czego innego podobieństwo, i tak nie każdy czynnik sprawiałby coś podobnego sobie. Ani też nie wycisnęłoby go coś innego, gdyż istniałby wtedy jakiś czynnik pierwszy niż On. Jest zatem rzeczą niemożliwą, by w Nim była jakaś idea poznawcza prócz Jego istotności.
Oprócz tego. U Boga rozumienie jest Jego bytem, jak to wykazano. Gdyby więc rozumiał przez jakąś ideę, która nie jest Jego istotnością, istniałby przez coś innego niż Jego istotność. A to jest niemożliwe. Zatem nie rozumie przez jakąś ideę, która by nie była Jego istotnością.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.