Księga I, Rozdział 48
Że Bóg tylko sam siebie poznaje najpierw i bezpośrednio
Z tego co powiedziano, widać, że Bóg najpierw i bezpośrednio tylko Sam Siebie poznaje.
Tylko tę bowiem rzecz poznaje umysł najpierw i bezpośrednio, której ideę poznawczą rozumie, działanie bowiem jest proporcjonalne do formy, która jest początkiem działania. Lecz to, czym Bóg rozumie, nie jest niczym innym, jak Jego istotnością, jak to wykazano. To zatem, co rozumie najpierw i bezpośrednio, nie jest niczym innym, jak Nim Samym.
Dalej. Niepodobna rozumieć najpierw i bezpośrednio naraz wielu rzeczy, jedno bowiem działanie nie może równocześnie kończyć się na wielu rzeczach. Bóg zaś czasami Siebie rozumie, jak to wykazano. Jeśli więc rozumie coś innego jakby najpierw i bezpośrednio rozumianego, musi Jego umysł zmieniać się z rozważania do rozważania tej rzeczy. Ta rzecz zaś jest czymś mniej znamienitym od Niego. Tak więc umysł boży zmienia się na gorsze. A to jest niemożliwe.
Co więcej. Działania umysłu rozważają się w stosunku do przedmiotów. Jeśli więc Bóg rozumie Siebie i coś innego od Siebie jako główny przedmiot, będzie miał kilka działań umysłowych. Będzie więc albo Jego istotność podzielona na części, albo będzie miał jakieś działanie umysłowe, które nie jest Jego substancją. Wykazano zaś, że obie te rzeczy są niemożliwe. Pozostaje więc, że niczego Bóg nie poznaje jako rzeczy rozumianej najpierw i bezpośrednio, jak tylko Swoją istotność.
Podobnie. Umysł, o ile jest oddzielony od rzeczy którą rozumie, jest odnośnie do niej w możności. Jeśli więc Bóg rozumie coś innego najpierw i bezpośrednio, wyniknie stąd, że jest On w możności odnośnie do czegoś innego. A to jest niemożliwe, jak widać z tego, co powiedziano.
Oprócz tego. Rzecz rozumiana jest doskonałością rozumiejącego, o tyle bowiem jest umysł doskonałym, o ile rozumie w czynie, a to dzieje się przez to, że jest jednym z tym, co rozumie. Jeśli więc coś innego od Siebie rozumie Bóg wprost, będzie coś innego Jego doskonałością i znamienitszym od Niego. A to jest niemożliwe.
Co więcej. Z wielu rzeczy rozumianych tworzy się całość wiedzy rozumiejącego. Jeśli więc jest wiele rzeczy, które Bóg zna jako poznane głównie i bezpośrednio, wynika, że wiedza Boga składa się z wielu rzeczy. I tak albo istotność boża będzie złożona, albo wiedza będzie przypadłością u Boga. A jest jasnym z tego co powiedziano, że obydwie te rzeczy są niemożliwe. Pozostaje więc, że to, co Bóg rozumie najpierw i bezpośrednio, nie jest niczym innym, jak tylko Jego substancją.
Dalej. Czynności umysłowej przypisuje się gatunek i znamienitość odnośnie do tego, co się rozumie bezpośrednio i najpierw, skoro to jest jej przedmiotem. Jeśli więc Bóg rozumiałby coś innego niż Siebie najpierw i bezpośrednio, miałaby Jego czynność umysłowa gatunek i znamienitość od tego, co jest od Niego odmiennym. To zaś jest niemożliwe, skoro Jego działanie jest Jego istotnością, jak to wykazano. Tak więc jest niemożliwym, by to, co Bóg rozumie najpierw i bezpośrednio, było czymś innym od Niego Samego.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.