Księga I, Rozdział 49
Że Bóg poznaje inne rzeczy prócz siebie
Z tego, że Bóg Siebie poznaje najpierw i bezpośrednio, trzeba przyjąć, że poznaje inne rzeczy prócz Siebie w Sobie Samym.
Poznanie skutku bowiem posiada się wystarczająco z poznania jego przyczyny, stąd też mówi się, że coś poznajemy, gdy znamy jego przyczynę. Sam Bóg zaś jest przez Swoją istotność przyczyną bytowania dla innych. Skoro więc w całej pełni poznaje Swoją istotność, musi się przyjąć, że poznaje także inne rzeczy.
Dalej. Podobieństwo każdego skutku istnieje w jakiś sposób w jego przyczynie, skoro każdy czynnik sprawia coś podobnego do siebie. Każda zaś rzecz, która w czymś istnieje, istnieje w tym na sposób tego, w czym istnieje. Jeśli więc Bóg jest przyczyną pewnych rzeczy, będzie w Nim w sposób umysłowy istnieć podobieństwo do tego, czego On jest przyczyną, skoro On z natury Swej jest bytem umysłowym. To zaś, co istnieje sposobem umysłowym w jakimś podmiocie, jest przezeń rozumiane. Bóg więc rozumie rzeczy różne od Siebie w Sobie Samym.
Co więcej. Ktokolwiek zna jakąś rzecz doskonale, zna wszystko co o tej rzeczy można prawdziwie powiedzieć i co odpowiednio do jej natury jest jej właściwością. Właściwością zaś Boga wynikającą z Jego natury jest to, że jest przyczyną innych rzeczy. Skoro więc poznaje Siebie doskonale, poznaje, że jest przyczyną. A to by być nie mogło, gdyby w jakiś sposób nie poznawał tego, co jest spowodowane. To zaś jest czymś innym od Niego, nic bowiem nie jest przyczyną Samego Siebie. Zatem Bóg poznaje inne rzeczy prócz Siebie.
Zbierając więc te dwa wnioski, staje się jasnym, że Bóg poznaje Siebie jako to, co poznaje najpierw i bezpośrednio, inne rzeczy zaś poznaje jako widziane w Swej istotności.
Prawdę tę podaje wyraźnie Dionizy, mówiąc w VII cap. de Div. Nom.: Rzeczy poszczególnych nie poznaje oglądając każdą z osobna, ale poznaje wszystko, jako zawartość jednej przyczyny. I dalej: Mądrość boża poznając Siebie, poznaje inne rzeczy.
Wydaje się, że poświadcza to zdanie także powaga Pisma świętego. Mówi się bowiem o Bogu w Psalmie (Ps 102, 20): Wejrzał z wysokiej świątnicy Swojej, jak gdyby widział inne rzeczy ze Swojej wysokości.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.