Księga I, Rozdział 50
Że Bóg ma właściwe poznanie o wszystkich rzeczach
Ponieważ niektórzy powiedzieli, że Bóg o innych rzeczach ma poznanie tylko ogólne, mianowicie przez to, że je poznaje o ile są bytami, a to stąd, że poznaje naturę bytowania przez poznanie Siebie Samego, należy jeszcze okazać, że Bóg poznaje wszystkie inne rzeczy odnośnie do tego, jak się wzajemnie od siebie różnią i jak się różnią od Boga. To zaś znaczy poznawać rzeczy, według właściwych ich pojęć.
Aby to okazać, przypuśćmy, że Bóg jest przyczyną wszelkiego bytu, a to widać także z tego co po części powiedziano powyżej, i co później dokładniej się okaże. Tak więc nie może być w żadnej rzeczy niczego, czego by On nie był przyczyną, czy to pośrednio czy bezpośrednio. Poznawszy zaś przyczynę, poznaje się jej skutek. Cokolwiek więc istnieje w jakiejkolwiek rzeczy, może być poznanym, gdy się pozna Boga i wszystkie przyczyny pośrednie, które są pomiędzy Bogiem i rzeczą. Lecz Bóg poznaje Siebie i wszystkie przyczyny pośrednie, które istnieją między Nim, a jakąkolwiek rzeczą. Wykazano już bowiem, że Siebie Samego poznaje doskonale. Poznawszy zaś Siebie, poznaje to, co pochodzi bezpośrednio od Niego. Poznawszy zaś to, poznaje znowu, co od tego pochodzi bezpośrednio, i tak o wszystkich przyczynach pośrednich, aż do ostatecznego skutku. Bóg więc wszystko poznaje, co jest w rzeczy. To zaś znaczy mieć o rzeczy właściwe i dokładne poznanie, by mianowicie poznawać wszystko, co jest w rzeczy, zarówno powszechne jak i swoiste. Bóg więc posiada swoiste poznanie o rzeczach, według tego, jak się od Siebie wzajemnie różnią.
Dalej. Cokolwiek działa umysłem, poznaje rzecz, którą czyni według właściwego pojęcia uczynionej rzeczy; gdyż poznanie czyniącego wyznacza formę dla rzeczy uczynionej. Bóg zaś jest przez Swój umysł przyczyną rzeczy, skoro Jego byt jest Jego rozumieniem, każda zaś rzecz działa, o ile jest w czynie. Poznaje więc w sposób właściwy to, czego jest przyczyną, o ile to jest różne od innych rzeczy.
Co więcej. Rozróżnienie rzeczy nie zależy od przypadku; ma bowiem pewien porządek. Musi więc rozróżnienie w rzeczach pochodzić od zamiaru jakiejś przyczyny. Jednak nie od zamiaru jakiejś przyczyny działającej z konieczności natury, natura bowiem kieruje się do jednej rzeczy, i tak nie może zamiar żadnej rzeczy działającej z konieczności natury odnosić się do wielu przedmiotów, o ile są różne. Pozostaje więc, że rozróżnienie pochodzi w rzeczach z zamiaru jakiejś przyczyny poznającej. Wydaje się zaś, że jest swoistym dla umysłu rozważanie rozróżnienia rzeczy. Stąd i Anaksagoras powiedział, że pierwiastkiem rozróżniającym jest umysł. Rozróżnienie zaś powszechne rzeczy nie może być spowodowane jedną z przyczyn drugorzędnych, gdyż wszystkie tego rodzaju przyczyny należą do powszechności rzeczy rozróżnionych, mających przyczynę. Jest więc to właściwością pierwszej przyczyny, która sama przez się odróżnia się od wszystkich innych, by zamierzała rozróżnić wszystkie rzeczy. Bóg więc poznaje rzeczy jako rozróżnione.
Podobnie. Cokolwiek Bóg poznaje, poznaje to zupełnie doskonale, znajduje się w Nim bowiem wszelka doskonałość jako w bezwzględnie doskonałym, jak to wykazano powyżej. Co się zaś poznaje tylko ogólnie, tego nie poznaje się doskonale, nie zna bowiem tego, co szczególnie należy do tej rzeczy, mianowicie ostatecznych doskonałości, którymi się udoskonala jej byt własny; stąd takim poznaniem poznaje się raczej rzeczy w możności, niż w czynie. Jeśli więc Bóg, poznając Swoją istotność, poznaje wszystko w ogólności, musi mieć także o rzeczach poznanie właściwe.
Dalej. Ktokolwiek poznaje jakąś naturę, poznaje bezpośrednio przypadłości tej natury. Same zaś przez się przypadłości bytu, o ile jest bytem, są czymś jednym i mnogim, jak się tego dowodzi w IV Metaph. Wynika więc, że jeżeli Bóg poznając Swą istotność, poznaje w ogólności naturę bytu, poznaje mnogość. Mnogości zaś nie można poznawać bez rozróżnienia. Poznaje zatem rzeczy, o ile od siebie się wzajemnie odróżniają.
Co więcej. Ktokolwiek poznaje doskonale jakąś naturę powszechną, poznaje sposób w który tę naturę można posiadać, jak na przykład, gdy ktoś poznaje białość, wie, że ona przyjmuje więcej i mniej. Lecz z rozmaitego sposobu istnienia składają się różne stopnie bytów. Jeśli więc Bóg poznając siebie poznaje naturę powszechną bytu, jednak nie niedoskonale, gdyż wszelka niedoskonałość jest daleką od Niego, jak to udowodniono powyżej, musi poznawać wszystkie stopnie bytów. I tak o rzeczach innych od siebie, będzie mieć poznanie właściwe.
Oprócz tego. Ktokolwiek coś doskonale poznaje, poznaje wszystko, co się w nim znajduje. Lecz Bóg poznaje Siebie doskonale. Zatem poznaje wszystko, co w Nim jest odnośnie do możności czynnej. Lecz wszystkie rzeczy odnośnie do własnych form, są w Nim według możności czynnej, skoro On jest początkiem wszelkiego bytu. Ma on więc poznanie właściwe o wszystkich rzeczach.
Dalej. Ktokolwiek zna jakąś naturę, wie czy ta natura może się udzielać. Nie znałby bowiem natury zwierzęcia doskonale ten, kto by nie wiedział, że ona się może udzielać wielu. W naturze bożej zaś, można uczestniczyć przez podobieństwo. Bóg wie zatem ilu sposobami może być coś podobne do Jego istotności. Lecz stąd pochodzą różnorodności form, że rzeczy naśladują rozmaicie istotność bożą; stąd Filozof nazywa formę naturalną czymś boskim. Bóg więc ma o rzeczach poznanie według ich form właściwych.
Oprócz tego. U ludzi i innych poznających, rozróżnia się rzeczy o tyle, o ile wzajemnie się od siebie w wielości swojej różnią. Jeśli więc Bóg nie poznaje rzeczy w ich różności, wynika stąd, że On jest najgłupszy, jak to mniemali ci, którzy twierdzili, że Bóg nie zna niezgody, którą wszyscy znają; a to Filozof uważa za niemożliwe do przyjęcia w I De anima i w III Metaph.
Uczy nas tego także powaga Pisma kanonicznego. Powiedziano bowiem w ks. Rodzaju (Rdz 1, 31): „widział Bóg wszystkie rzeczy, które był uczynił, i były bardzo dobre”. I do Żydów (Hbr 4, 13): „nie masz żadnego stworzenia niewidzialnego przed oblicznością jego, lecz wszystkie rzeczy obnażone są i odkryte oczom jego”.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.