Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga I, Rozdział 54

Jak istotność boża, choć jest jedna i pojedyncza jest właściwą podobizną wszystkich rzeczy rozumianych

Może się komuś wydawać trudnym lub niemożliwym, że jedna i ta sama rzecz pojedyncza, jak istotność boża, jest właściwą ideą czy podobizną różnych rzeczy.

Skoro bowiem rozróżnia się różne rzeczy na podstawie form własnych, to jeśli jest coś podobne do jakiejś rzeczy według własnej formy, musi się stwierdzić, że ono do drugiej rzeczy jest niepodobne. Jak zaś różne rzeczy mają coś wspólnego, tak nic nie przeszkadza, by miały jedną podobiznę, jak człowiek i osioł o ile są zwierzętami. Z tego wyniknie, że Bóg nie ma o rzeczach poznania swoistego, lecz ogólne; według bowiem sposobu, którym rzecz poznana jest w poznającym, idzie czynność poznania, jak na przykład ogrzewanie według sposobu ciepła, podobizna bowiem rzeczy poznanej jest w poznającym jako forma, przez którą rzecz działa. Jeśli więc Bóg ma swoiste poznanie o wielu rzeczach, musi On Sam być swoistą ideą rzeczy poszczególnych. Trzeba więc badać, jak się to dzieje.

Jak bowiem mówi Filozof w VIII Metaph., formy i definicje rzeczy, które je oznaczają, są podobne do liczb. W liczbach bowiem, gdy się doda lub odejmie jedność, zmienia się gatunek liczby, jak to widać na przykład w dwójce i w trójce. Podobnie jest też w definicjach; jedna bowiem różnica dodana lub odjęta zmienia gatunek; substancja bowiem zmysłowa bez rozumna lub z dodatkiem rozumna, różni się gatunkowo.

W tych zaś rzeczach, które wiele w sobie zawierają, nie tak samo ma się rzecz z rozumem, jak z naturą. Natura bowiem jakiejś rzeczy nie znosi odłączenia od tych rzeczy, które są potrzebne do jej istnienia; nie pozostanie bowiem natura zwierzęca, jeśli się odejmie duszę od ciała. Umysł zaś może czasami brać każdą z osobna z tych rzeczy, które są w bytowaniu złączone, jeśli jedna z nich nie podpada pod pojęcie drugiej. I dlatego w trójce można rozważać osobno dwójkę, a w zwierzęciu rozumnym osobno to, co jest zmysłowym. Stąd umysł może rozważać to, co obejmuje kilka rzeczy, jako pojęcie właściwe wielu, dostrzegając niektóre z nich bez innych. Może bowiem przyjąć dziesiątkę jako właściwe pojęcie dziewiątki, odejmując jedną jedność, i podobnie jako pojęcie właściwe poszczególnych liczb w niej zawartych. Podobnie także może ująć w człowieku właściwy typ zwierzęcia nierozumnego jako takiego, i poszczególnych jego gatunków, chyba, że dodawałyby one jakieś nowe pozytywne różnice.

Z tego powodu pewien filozof, imieniem Clemens, powiedział, że: rzeczy znamienitsze są wśród bytów wzorami mniej znamienitych.

Istotność zaś boża obejmuje w sobie znamienitości wszystkich bytów, jednak nie sposobem złożenia, lecz sposobem doskonałości, jak to wykazano powyżej (R. XXXI). Wszelka zaś forma, tak własna jak powszechna, o ile coś daje, jest pewną doskonałością i nie obejmuje żadnej niedoskonałości, chyba o ile odstępuje od prawdziwego bytu. Umysł więc boży może objąć w Swej istotności to, co jest właściwym każdej rzeczy, rozumiejąc w czym ona naśladuje Jego istotność i w czym każda z nich odstępuje od Jego doskonałości, na przykład rozumiejąc Swą istotność jako taką, którą można naśladować życiem a nie poznaniem, otrzymuje właściwą formę rośliny; jeśli zaś jako taką, którą można naśladować poznaniem a nie rozumem, otrzymuje formę właściwą zwierzęcia i tak dalej. Tak więc staje się jasnym, że istotność bożą, o ile jest absolutnie doskonała, można brać jako swoistą ideę poszczególnych rzeczy. Stąd przez nią może Bóg mieć właściwe poznanie o wszystkich rzeczach.

Ponieważ zaś swoiste pojęcie jednego różni się od swoistego pojęcia drugiego, rozróżnienie zaś jest początkiem wielości, musi się w umyśle bożym rozważać pewne rozróżnienie i wielość pojęć zrozumianych, według czego to, co jest w umyśle bożym, jest pojęciem swoistym wielu rzeczy. Stąd, skoro to się odbywa odnośnie do tego, że Bóg rozumie swoisty stosunek upodobnienia, który ma do Niego wszelkie stworzenie, wynika stąd, że idei rzeczy w umyśle bożym nie ma wiele ani nie są rozróżnione, jak tylko, o ile Bóg poznaje, iż rzeczy wieloma i różnymi sposobami mogą się do Niego upodabniać.

I odnośnie do tego mówi Augustyn (Lib. Octoginta trium Quaest. Qu. XLVI), że Bóg według innej idei czyni człowieka a według innej konia; i mówi, że są wielorakie idee rzeczy w umyśle bożym.

Przez to także w pewien sposób utrzymuje się zdanie Platona, przyjmującego idee według których kształtowałoby się wszystko, co istnieje w rzeczach materialnych.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.