Księga I, Rozdział 57
Że poznawanie u Boga nie opiera się na roztrząsaniu
Z tego wynika dalej, że poznawanie u Boga nie opiera się na rozumowaniu lub roztrząsaniu.
Wtedy bowiem rozważanie nasze jest rozumowaniem, gdy od jednej rzeczy rozważanej przechodzimy do drugiej, tak, jak używając sylogizmu przechodzimy od zasad do wniosków. Nie przez to bowiem ktoś rozumuje lub roztrząsa, że szuka, jaki wniosek wynika z przesłanek, rozważając oba równocześnie, to bowiem zachodzi nie przy argumentowaniu, lecz przy osądzaniu argumentów; jak i poznanie materialne nie pochodzi stąd, że rozsądza rzeczy materialne. Wykazano zaś (rozdział 55), że Bóg nie rozważa jednej rzeczy po drugiej, jak gdyby kolejno, lecz wszystkie równocześnie. Zatem Jego poznanie nie jest rozumowaniem lub roztrząsaniem, chociaż zna wszelkie roztrząsanie i rozumowanie.
Również. Każdy, kto rozumuje, innym rozważaniem przypatruje się zasadom a innym wnioskowi; nie potrzeba byłoby bowiem po rozważeniu zasad przystępować do wniosku, gdyby tym samym, że się rozważa zasady, rozważało się także wnioski. Bóg zaś poznaje wszystko jedną czynnością, którą jest Jego istotność, jak to powyżej udowodniono (rozdział 46). Zatem Jego poznanie nie opiera się na rozumowaniu.
Oprócz tego. Każde poznanie polegające na rozumowaniu, ma coś z możności a coś z czynu, gdyż wnioski tkwią w zasadach w możności. Możności zaś nie ma w umyśle bożym, jak to powyżej wykazano (rozdział 16). Zatem umysł Jego nie posługuje się roztrząsaniem.
Co więcej. W każdej nauce polegającej na wnioskowaniu musi być coś spowodowane, zasady bowiem są w pewien sposób przyczyną sprawczą wniosku, stąd i dowodzenie nazywa się sylogizmem sprawiającym wiedzę. W wiedzy bożej zaś nie może być nic spowodowanego, skoro ona jest samym Bogiem, jak wynika z tego, co powyżej powiedziano (rozdział 45). Zatem wiedza Boga nie może się opierać na roztrząsaniu.
Dalej. Te rzeczy, które się poznaje z natury, znane są nam bez wnioskowania, jak to widać na pierwszych zasadach. Lecz w Bogu może być tylko naturalne poznanie, a nawet tylko istotnościowe, gdyż Jego wiedza jest Jego istotnością, jak to powyżej powiedziano (rozdział 45). Poznanie więc Boga nie polega na wnioskowaniu.
Oprócz tego. Każdy ruch musi się sprowadzić do pierwszego poruszającego, które tylko porusza, a nie jest poruszane (rozdział 13). To więc, od czego ruch ma pierwszy początek, musi bezwzględnie być poruszającym nie poruszanym. Takim zaś jest umysł boży, jak to powyżej dowiedziono (rozdział 44). Musi więc bezwzględnie umysł boży być poruszającym nie poruszanym. Rozumowanie zaś jest pewnym ruchem umysłu, przechodzącym od jednego do drugiego. Zatem umysł boży nie posługuje się wnioskowaniem.
Również. Co w nas jest najwyższego, jest niższym od tego, co jest w Bogu; niższe nie dosięga bowiem wyższego, jak tylko w najwyższej swej części. Najwyższym zaś w naszym poznawaniu jest nie rozum lecz umysł, który jest początkiem rozumu. Więc poznawanie Boga nie opiera się na rozumowaniu, lecz jest tylko umysłowe.
Co więcej. Od Boga należy odsuwać wszelki brak, dlatego, że jest bezwzględnie doskonałym, jak to powyżej okazano (rozdział 28). Lecz od niedoskonałości natury umysłowej pochodzi poznanie przez rozumowanie. To bowiem, co się poznaje przez coś innego, jest mniej znane od tego, co się poznaje samo przez się; do tego, co jest znanym przez coś innego, nie wystarcza też natura poznającego, bez tego, przez co staje się znanym. W poznawaniu zaś przez rozumowanie staje się coś znanym przez coś innego, to zaś co się poznaje umysłem, jest znane samo przez się i do poznania tego wystarcza natura poznającego, bez zewnętrznego środka. Stąd jest jasnym, że umysł jest niedoskonałym rozumem. Zatem wiedza boża nie polega na rozumowaniu.
Dalej. Bez roztrząsania rozumu pojmuje się te rzeczy, których idee poznawcze są w poznającym, gdyż wzrok nie roztrząsa, by poznać kamień, którego podobieństwo jest we wzroku. Boża istotność jest zaś podobieństwem wszystkiego, jak to powyżej udowodniono (rozdział 54). Nie przystępuje więc do poznania czegoś przez roztrząsanie rozumowe.
Jasną jest także odpowiedź tym, którzy jak się zdaje, wprowadzają wnioskowanie do wiedzy bożej. Najpierw, ponieważ poznaje inne rzeczy przez swą istotność. O tym zaś dowiedziono, że się to nie dzieje przez wnioskowanie, skoro Jego istotność ma się do innych rzeczy nie jak zasada do wniosków, lecz jak gatunek do rzeczy poznanych. Powtóre, ponieważ może by się wydawało niektórym nieodpowiednim, gdyby Bóg nie mógł wnioskować. Ma bowiem umiejętność wnioskowania jako sądzący, a nie jako roztrząsający przez wnioskowanie.
Tej zaś prawdzie dowiedzionej rozumem, przyświadcza także Pismo św. Powiedziano bowiem (Hbr 4, 13): wszystkie rzeczy obnażone są i odkryte oczom jego. Te rzeczy bowiem, które poznajemy wnioskując, nie są same przez się obnażone przed nami i odkryte, lecz przez rozum stają się obnażone i odkryte.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.